64 jamoali Jahon chempionati: orzular kengayadimi yoki bayram qadri tushadimi

Gianni Infantino 48 jamoali format hali to‘liq sinovdan o‘tmasidan turib, 64 jamoaga kengayish g‘oyasini stol ustiga qo‘ydi. Qog‘ozda hammasi chiroyli ko‘rinishi mumkin. Ammo bu nafaqat raqamlar o‘yini, bu turnirning ruhiga tegadigan qaror.

Tartarishgan matematikadan toza turnir sari

48 jamoali formatdagi eng katta bosh og‘riqlardan biri – uchinchi o‘rin egalari masalasi bo‘ldi. 12 ta guruh, uchinchi o‘rin olganlardan eng yaxshi sakkiztasi, murakkab hisob-kitoblar, oxirgi turdagi g‘alati kombinatsiyalar, bir necha kun raqibini kutib o‘tirgan terma jamoalar – hammasi bir joyda.

64 jamoali formatda esa har bir guruhda faqat ikkita yo‘llanma. Tushunarli, aniq, futbolchi ham, murabbiy ham, muxlis ham darhol hisob-kitobni biladi. Har bir o‘yin keskinlashadi: uchinchi o‘ringa suyanib bo‘lmaydi, xavfsiz hudud yo‘q.

Bu yilgi turnirda Germaniya, Meksika, AQSh guruhdagi ikki o‘yindan keyoq birinchi o‘rinni kafolatlab bo‘ldi. Argentina, Fransiya, Norvegiya ham oxirgi turga boshi baland kirdi – faqat tarkibni aylantirish, kuchni tejash haqida o‘yladi. 64 jamoali format esa bunday “xotirjam uchinchi tur”larni ancha kamaytirishi mumkin. Har bir daqiqa, har bir gol muhim bo‘ladi.

Sifat qanchalik tushadi?

64 jamoa deganda ko‘pchilik darhol savol beradi: “Bu endi haddan tashqari ko‘p emasmi? Sifat qayerga ketadi?”

Ma’lumotlarga qarasak, manzara unchalik ham qo‘rqinchli emas. Ma’lum futbol ma’lumot tahlilchisi Nate Silver 64 jamoali Jahon chempionati ssenariysini hisoblab chiqqanida, qo‘shimcha 16 terma jamoaning yettitasi o‘sha paytdagi FIFA reytingida ishtirokchi 48 jamoaning ichida bo‘lishi aniqlangan. Yana 11 tasi esa bu yilgi turnirning yoqimli kashfiyoti bo‘lgan, guruhdan chiqqan va 1/16 finalda amaldagi chempion Argentina bilan munosib kurashgan Cape Verde’dan reytingda yuqoriroq bo‘lgan.

Demak, kengayish avtomatik tarzda sifatning qulashi degani emas. Ayniqsa, bir qator kuchli, ammo tor saralash elagidan o‘ta olmayotgan jamoalar borligini inobatga olsak.

Savol boshqa: bu darajada kengayish elita va “o‘rtacha”lar o‘rtasidagi chiziqni xira qilib yubormaydimi?

Saralashni qisqartirish uchun imkon

Bugungi global futbol taqvimi allaqachon to‘lib-toshgan. Elita futbolchilar uchun ortiqcha parvozlar, doimiy yig‘inlar, cheksiz saralash bosqichlari – hammasi bir tomonga yig‘ilib, charchoqni keskin oshiryapti.

64 jamoali Jahon chempionati konfederatsiyalarga saralashni qisqartirish uchun siyosiy va sportiy asos berishi mumkin. Ko‘proq yo‘llanma – kamroq o‘yin orqali hal bo‘ladigan format. Nazariy jihatdan bu futbolchilarga nafas rostlash imkonini yaratadi.

Ammo 48 jamoali kengayish buni ko‘rsatib qo‘ydi: hamma ham bu yo‘lni tanlamaydi. Concacaf yakuniy saralashni ixchamlashtirdi, Conmebol esa an’anaviy 10 jamoali aylana tizimidan voz kechmadi. Osiyoda esa aksincha – qo‘shimcha kvotalar ko‘proq o‘yinlarni keltirib chiqardi. 64 jamoali formatda ham bu kurash davom etadi: kim dam oladi, kim yana ortiqcha yo‘l bosadi?

Cheksiz o‘yin kunlari va soatlab davom etadigan efir

2026-yilgi AQSh, Kanada va Meksika qo‘shma mezbonligidagi turnir allaqachon chegarani sinab ko‘rdi. Uch mamlakat, to‘rt vaqt mintaqasi, bir kunda ketma-ket uch-to‘rt o‘yin – tomoshabinlar uchun ham, televideniye uchun ham sinov bo‘ldi.

Sharqiy sohil tomoshabinlari uchun ayrim o‘yinlar tungi soat 12 da boshlansa, g‘arbda yashovchilar ertalab soat 9 da start olgan uchrashuvlarni ko‘rdi. Endi tasavvur qiling: 64 jamoa, guruh bosqichida 72 emas, 96 ta o‘yin.

Bir kunda o‘rtacha 5–6 ta uchrashuv. Har biriga alohida efir oynasi berish deyarli imkonsiz bo‘lib qoladi. Yoki o‘yinlar bir-biriga ustma-ust tushadi, yoki mahalliy vaqt bo‘yicha noqulay, g‘alati soatlarda start oladi. Jahon chempionatining o‘ziga xos “har o‘yin – alohida sahna” tamoyili jiddiy zarba olishi mumkin.

“Jahon chempionati” so‘zining og‘irligi

Infantino ko‘proq mamlakatlarga “Jahon chempionatiga chiqish orzusi”ni real maqsadga aylantirish haqida gapiradi. Bu g‘oya siyosiy jihatdan yoqimli, futbol diplomatiyasi uchun qulay. Ammo savol boshqacha: yo‘llanma olish hissi qanchalik saqlanib qoladi?

Bu turnir davomida tajribali murabbiy Carlos Queiroz va boshqalar ham aynan shuni ta’kidladi: to‘rt yilda bir bo‘ladigan bu sahnaga chiqish – bu yillik marafon, mashaqqat, tarixiy lahza. Agar mezon pastlasa, bu yutuqning o‘zi ham arzonlashmaydimi?

Jahon chempionati 16 jamoali formatdan 24 ga (1982), keyin 32 ga (1998), endi esa 48 ga kengaydi. Har safar turnir o‘z nufuzini saqlab qoldi. Lekin har bir o‘sishning chegarasi bo‘ladi. Atigi sakkiz yil ichida maydondagi jamoalar sonini ikki baravar oshirish – misli ko‘rilmagan sakrash. Bu sakrash nufuzni sindirmaydimi?

Kim mezbon bo‘la oladi?

Bir vaqtlar Jahon chempionatiga mezbonlik qilish kichik mamlakatlar uchun ham orzu emas, reja edi. Uruguay, Vengriya, Shvetsiya kabi davlatlar 16 jamoali formatda bu turnirni ko‘tarib ketishga qodir bo‘lgan.

Bugungi kunda esa 48 jamoali turnirning o‘zi yirik infratuzilma, ko‘plab stadionlar va ulkan logistikani talab qiladi. 64 jamoali format – bu 128 ta o‘yin, kamida 20–22 stadion, o‘nlab shaharlar, ulkan xarajatlar demak.

Bunday turnirni mustaqil ravishda o‘tkaza oladigan mamlakatlar soni bir qo‘l barmoqlariga sig‘ishi mumkin. Qolganlar uchun yagona yo‘l – qo‘shma mezbonlik. 2026 yilgi AQSh–Kanada–Meksika turniri tarixda atigi ikkinchi ko‘p mezbonli chempionat bo‘ldi (2002-yilgi Korea–Japan’dan keyin). 64 jamoali format esa buni deyarli me’yor darajasiga olib chiqadi.

Savol shunda: bu hali ham bitta xalqning bayramimi yoki asta-sekin chegaralar, identitet va mezbonlik ruhini yo‘qotayotgan global mega-loyihami?

Jahon chempionati oldida turgan tanlov shunchaki raqamlar haqida emas. Bu futbolning eng katta sahnasida orzularni kengaytirish va shu sahnaning o‘ziga xos sehrini asrab qolish o‘rtasidagi nozik chiziq haqida. Qaysi tomonga og‘ishiga esa yaqin yillarda qabul qilinadigan qarorlar javob beradi.