Angliya – Argentina: Futboldagi nafrat va raqobat
Atlanta shahrida payshanba kuni tunda (AEST) bo‘lib o‘tadigan yarim final – shunchaki o‘yin emas. Bu o‘n yilliklarga cho‘zilgan, siyosat, urush, xiyonat va dahoga yo‘g‘rilgan qarama-qarshilikning navbatdagi bobidir. Futboldagi ko‘plab klassik to‘qnashuvlar bor, lekin Angliya va Argentina o‘rtasidagi sovuq urushga o‘xshash raqobatga tengi kam.
Bu dushmanlikning ildizi maydondan ham chuqurroq. Ammo hammasi baribir o‘sha yashil maydonda portlaydi.
“Hayvonlar”: 1966 yildan boshlangan alam
Hikoya 1966 yil, “Wembley”dan boshlanadi. Jahon chempionati chorak finalida ikki jamoa o‘rtasidagi o‘yin tezda futboldan ko‘ra jangga o‘xshab ketdi. Ikkala tomondan ham o‘yinchilar ogohlantirildi, maydon qizidi, kayfiyat portlash yoqasiga keldi.
Argentina sardori Antonio Rattín avval Bobby Charltonga qarshi qilgan qo‘polligi uchun og‘zaki ogohlantirildi, so‘ng “til zo‘ravonligi” – hakamga e’tirozlari sabab maydondan haydaldi. Germaniyalik hakam Rudolf Kreitlein keyinroq shunday degan edi: Rattín nima deganini tushunmagan, ammo yuzidagi ifodadan hammasini anglaganini aytgan.
Rattínning maydonni tark etishi o‘zi alohida sahna bo‘ldi. U besh daqiqadan ortiq vaqt davomida chiqishni rad etdi, so‘ng nihoyat ketar ekan, burchak bayrog‘ini g‘ijimlab, qizil gilamga borib o‘tirib oldi. Ana shu chalkashliklar tufayli 1970 yilgi mundialda ilk bor qizil va sariq kartochkalar joriy etildi – maydondagi noaniqliklarni yo‘qotish uchun.
O‘sha kuni kechqurun Geoff Hurstning kechgi goli Angliyaga 1:0 hisobida g‘alaba olib kelgan bo‘lsa-da, murabbiy Alf Ramsey raqib uslubidan qattiq norozi bo‘ldi. U Argentina o‘yinini keskin tanqid qilib, “bizning eng yaxshi futbolimiz futbol o‘ynash uchun keladigan, hayvonlardek harakat qilmaydigan jamoalarga qarshi ko‘rinadi”, degan mazmunda gapirdi.
Bu so‘zlar Buenos-Ayresda uzoq vaqt esdan chiqmadi. “Hayvonlar” tamg‘asi Argentinada avloddan-avlodga yetib kelgan alamga aylandi.
Las Malvinas, Diego va “Xudoning qo‘li”
1986 yilga kelib, futbol dushmanligi ortiga yanada og‘ir fon qo‘shildi. 1982 yilda Janubiy Atlantikada bo‘lib o‘tgan urush ikki xalq xotirasiga qon bilan yozilgan edi.
Angliya “Falkland Islands” deb ataydigan, Argentina esa “Las Islas Malvinas” deb biladigan kichik orollar uchun mojaro 74 kunlik urushga aylangan. Argentina 19-asr boshidan buyon o‘z hududi deb bilgan orollarga 1982 yil aprelida bostirib kiradi, ammo iyunga kelib taslim bo‘ladi. 649 nafar argentinalik harbiy, 255 nafar britaniyalik harbiy va 3 nafar falklandlik halok bo‘ladi.
Argentina buni unutmaydi. Siyosiy maydonda mag‘lub bo‘lgan mamlakat sportni ramziy qasos sahnasiga aylantiradi.
Diego Maradona o‘zining “Yo Soy El Diego” avtobiografiyasida 1986 yilgi Jahon chempionatida chorak finalda Angliyaga tushgan paytni eslar ekan, argentinaliklar o‘sha o‘yinchilarni xalq boshidan kechirgan barcha azoblar uchun mas’uldek ko‘rganini yozadi. U o‘sha tuyg‘uni “aqldan ozgandek” deb ta’riflaydi, lekin baribir tan oladi: ular bayroqni, urushda halok bo‘lgan bolalarni, omon qolganlarni himoya qilayotganini his qilgan.
Meksikadagi o‘sha yoz – futbol va siyosatni ajratish haqidagi bahslar qaynagan davr. Ammo Argentina o‘sha nafratni o‘z foydasiga ishga soldi. Harbiy frontda mag‘lub bo‘lgan xalq “Azteca” stadionida o‘zini g‘olibdek his qilish uchun maydonga yopishib oldi.
Angliya himoyachilari Maradonaga zarbma-zarb bilan zarba berar, to‘xtatishga urinardi. Lekin hamma biladigan lahza – Steve Hodgening notekis qaytarishi, to‘p yuqoriga ko‘tarilishi, Maradonaning Peter Shilton tomon yugurishi, sakrashi va… musht.
Maradona keyinroq bu golni “biroz Maradonaning boshi, biroz Xudoning qo‘li” bilan kiritilgan deb ta’rifladi. Besh daqiqada uni daho ham, aldamchi ham qilib qo‘ygan ibora.
Hakamlar ko‘rmadi, gol hisobga olindi, tarix o‘zgardi. Angliya uchun esa bu lahza ruhiy jarohatga aylandi. Bu chandiq hali-hanuz butunlay bitgani yo‘q.
Dahoning ikkinchi zarbasi
“Xudoning qo‘li”dan atigi to‘rt daqiqa o‘tib, Maradona yana bir bor sahnaga chiqdi. Bu safar hech qanday bahs yo‘q edi. U maydon markazidan to‘pni oldi, yarim jamoani yerda qoldirib, raqiblarni birin-ketin aldab o‘tdi va ikkinchi golni urdi.
Bu gol ko‘plab mutaxassislar tomonidan Jahon chempionatlari tarixidagi eng chiroyli gol sifatida ko‘riladi. Angliya esa o‘sha kuni Meksika quyoshida ikki xil zarbani qabul qildi: biri qo‘l bilan, biri sof daholik bilan.
Argentina uchun bu oddiy g‘alaba emas edi. Bu Las Malvinas uchun, urushda halok bo‘lganlar uchun, xalq g‘ururi uchun ramziy qasos edi. Oradan yillar o‘tib ham, argentinalik futbolchilar g‘alabani nishonlar ekan, “Malvinas uchun, Diego uchun, Leo’ning oxirgisi uchun” deb kuylashadi.
Beckham, Simeone va yangi qurbongoh
Vaqt o‘tadi, sahnadagi qahramonlar almashinadi, ammo qarama-qarshilik ohangi o‘zgarmaydi. 1998 yil, St Etienne. Yana Jahon chempionati, bu safar 1/8 final.
O‘yin ajoyib sur’atda kechadi. Yangi yulduz Michael Owen ajoyib reyd bilan turnir tarixidagi eng yorqin ingliz gollaridan birini urib, hisobni 2:1 qiladi. Tomoshabinlar hayratda, o‘yin alanga oladi.
Keyin esa bir lahza hammasini ag‘darib tashlaydi. Diego Simeone va David Beckham to‘qnashuvi. Bekxem yerda yotgan holatda oyoq uchini biroz tepib, Simeonening boldiriga tekkizadi. Simeone esa teatr sahnasidagi aktyordek yiqiladi.
Hakam qizil kartochkani ko‘taradi. Beckham bir zumda Angliya futbolidagi yangi “aybdor”ga aylanadi. Matbuot, muxlislar, hatto ba’zi hamkasblari ham unga qarshi chiqadi. 11 metrli zarbalar seriyasida Angliya mag‘lub bo‘ladi, va Bekxemning familiyasi yillar davomida muvaffaqiyatsizlik ramziga aylanib qoladi.
To‘rt yil o‘tib, Sapporoda u penaltidan Argentina darvozasiga g‘alaba golini urib, o‘zini oqlaydi. Ammo o‘sha 1998 yilgi sahna bu dushmanlik tarixidagi eng keskin burilishlardan biri bo‘lib qoladi.
Urush xotirasi, qo‘shiqlar va ko‘chadagi taranglik
Jahon chempionatida bu ikki jamoa oxirgi bor 24 yil avval to‘qnash kelgan. Maydondagi tanaffus esa his-tuyg‘ularni sovutgani yo‘q. Aksincha, siyosiy va tarixiy fon raqobatni yanada o‘tkirlashtirgan.
Veteranlar uyushmalari muxlislarga siyosatni sportdan ajratishga chaqirmoqda. 2 April War Veterans Federation o‘z bayonotida “suverenitet xalqaro maydonlarda diplomatiya, tarixiy haqiqat va konstitutsiyamizda mustahkamlangan tinch, murosasiz da’vo orqali himoya qilinadi”, deya eslatadi.
Ammo shu bilan birga, Argentina futbolchilari o‘yinlardan keyin Las Malvinas haqida qo‘shiqlar kuylashni davom ettiradi. Xotiralar, alam va g‘urur – hammasi birgalikda stadion tribunalarida aks sado beradi.
Atlanta shahrida politsiya kuchlari kuchaytirilmoqda, ko‘chalarga qo‘shimcha patrullar chiqarilmoqda. Barchasi bitta o‘yin oldidan. Bitta, lekin juda og‘ir ma’noga ega bo‘lgan yarim final.
Argentina esa tarix bilan o‘ynashni yaxshi ko‘radi. Atlanta kechasida ular yana o‘sha quyuq ko‘k zaxira libosini kiyishadi – 1986 va 1998 yillardagi kabi. Bu tasodif emas, bu xotira. Bu raqibga yuborilgan jim xabar.
Navbatdagi bob yozilishga tayyor
Angliya – Argentina qarama-qarshiligi oddiy sport raqobati emas. Bu maydonda kartochkalar paydo bo‘lgan, futbol tarixidagi eng mashhur qo‘l bilan kiritilgan gol urilgan, yulduzlar yuksalib, qulagan. Har bir uchrashuv – alohida dramatik spektakl.
Endi esa sahna Atlanta. Bir tomonda o‘zini tarixiy adolat posboni deb biladigan xalq. Ikkinchi tomonda o‘tmishdagi xiyonatlarni unutmagan millat. Maydonda esa faqat 22 nafar futbolchi va to‘p bo‘ladi.
Ammo bu o‘yin yakunlanganda, savol yana ochiq qoladi: bu raqobatda hech qachon haqiqiy g‘olib bo‘ladimi? Yoki Angliya va Argentina har safar maydonga tushganida, tarix yana qayta yozilishda davom etadimi?
