Argentina: Jahon chempionatidagi yovuz qahramon
Ispaniyaga qarshi 0:1, maydonda janjal, kubok topshirilishida orqa o‘girgan chempionlar va butun dunyo bo‘ylab qaynagan g‘azab. Argentina bu Jahon chempionatidan faqat mag‘lub jamoa sifatida emas, balki turnirning “yovuz qahramoni” bo‘lib chiqib ketdi.
If you don’t like being hit, play volleyball
Tanqidchilar tilida bir xil iboralar aylanyapti: qo‘pol o‘yin, “iflos” uslublar, sport ruhiga zid xatti-harakatlar. Ispaniyaga qarshi finalda ko‘tarilgan har bir to‘p, har bir to‘qnashuv, har bir bahsli epizod bu obrazni yanada quyuqlashtirdi. Maydonda to‘xtovsiz foullar, to‘polonlar, o‘yinchilarning bir-biriga tashlanishi, hakam atrofida doira bo‘lib yig‘ilishlar — bularning bari tomoshabinlarning yodidan tez chiqmaydi.
Eng ko‘p esda qolgan lahzalardan biri esa, albatta, kubok topshirilish marosimi bo‘ldi. Ispaniya futbolchilari Jahon chempionlari sifatida kubokni ko‘targan paytda, Argentina tarkibi orqasini o‘girib turdi. Bu kadrlar bir zumda dunyo bo‘ylab tarqaldi. The New York Times buni “asabiy, injiq va jirkanch chiqish” deb atadi. Germaniyalik sobiq futbolchi Thomas Hitzlsperger ijtimoiy tarmoqda argentinaliklarni “jirkanch sportchilar” deb yozdi, britaniyalik teleboshlovchi Piers Morgan esa “maydonda imkon qadar ko‘proq ispan futbolchilarini tepishga tushishdi”, deya keskin fikr bildirdi.
Biroq Buenos Aires atrofida kayfiyat boshqacha. Ezeiza aeroporti yaqinida, jamoa uyga qaytgan kechada minglab muxlislar to‘plandi. 35 yoshli quruvchi Maximiliano Heredia shunday deydi: “Bizni doim tanqid qilishgan, bunga ko‘nikkanmiz. Lekin biz har safar borimizni beramiz”. Ular uchun bu tanqidlar yangilik emas, balki eski filmning yangi seriyasi.
Mag‘rurlikni takabburlik deb o‘ylashadi
Argentina ichkarisida esa boshqa bir hikoya aytilmoqda. Ko‘pchilik o‘zini yomon ko‘rishlarini hatto ma’lum ma’noda faxr bilan qabul qilmoqda.
Buenos Aires shimolidagi uyida 55 yoshli yurist Leo Simone shunday mulohaza qiladi: “Bizni unchalik yoqtirilmasligimiz uchun ham biroz maqtovga loyiqmiz, chunki bizda takabbur bo‘lish, boshqalarga tepadan qarashga moyillik bor”. Yonida o‘tirgan rafiqasi esa, ismini oshkor qilishni istamay, qisqa qilib qo‘shib qo‘yadi: “Ular takabburlikni mag‘rurlik bilan adashtirishadi”.
Bu ichki ziddiyat ayniqsa shunda ko‘rinadi: Lionel Messi butun dunyoda seviladi, lekin uning mamlakati — yo‘q. Turnir davomida Argentina “FIFA erkatoyi”ga aylangani, penaltilar va kartochkalar borasida hakamlar ularga yon bosgani haqidagi da’volar anti-Argentina kayfiyatini kuchaytirdi. Har bir bahsli penalti, har bir raqibga ko‘rsatilgan qizil kartochka ijtimoiy tarmoqlarda alohida “ish” sifatida muhokama qilindi.
Isyon, bepisandlik va global sahnadagi noto‘g‘ri tarjima
Mamlakat ichida esa bu qahr boshqa nom bilan yuradi: isyon, bepisandlik, o‘zini hech kimdan kam ko‘rmaslik. Jurnalist Pedro Rosemblat Instagram sahifasida shunday yozdi: “Bizdagi o‘sha argentinalarcha bepisandlikni ular ko‘tara olishmaydi. Bizning isyonkorligimiz ularni bezovta qiladi, g‘azablantiradi… ular bizni manman, aldamchi, iflos deydi. Biz esa buni yaxshi ko‘ramiz, bu bizni faxrga to‘ldiradi”.
Sport jurnalisti Ezequiel Fernandez Moores esa bunday kayfiyatga sovuqqonroq yondashadi. Uning fikricha, tanqidlarning bir qismi o‘rinli: “Ba’zan biz o‘zimizni olam markazimiz, Xudo ham, o‘z kindigimiz ham argentinalik deb o‘ylaymiz”. U mahalliy futbol madaniyatidagi masxara, kamsitish, maqtanchoqlik unsurlari global auditoriyaga to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘tmasligini ta’kidlaydi. “Dunyo bizni, bizning bo‘lish, his qilish va o‘zimizni ifoda etish tarzimizni tushunadi deb kutolmaymiz”, deydi u. Lekin u ham bitta chiziqni aniq chizadi: finalda Ispaniya kubokni olayotganda jamoaning orqa o‘girishini “to‘g‘ri emas” deb ataydi.
Simone esa boshqa chegarani himoya qiladi — maydondagi keskinlikni. “Argentina qattiq kurashadigan jamoa, deyarli barcha Janubiy Amerika futboli shunday, lekin Ispaniya ham taktik foullarga murojaat qildi”, deydi u. Va keyin futbol maydonlarida tez-tez eshitiladigan jumlani aytadi: “Bu futbol: agar tepki yegan yoqmasa, voleybol o‘yna”.
Tashqaridan ko‘rinmaydigan ehtiros
Argentinadagi futbol hissiyotini chetdan turib tushunish qiyin, deydi bu mamlakatda o‘n yildirki yashab kelayotgan 47 yoshli venesuelalik nevrolog Evelio Rubio. U Venesuelada milliy terma jamoa deyarli hech qachon sovrin yutmaydigan muhitda ulg‘aygan. Bu yerda esa u boshqa olamni ko‘rgan: “Bu yerda futbol qanday yashalishini tashqaridan tushunish imkonsiz. Ichkaridan his qilish — ajoyib”.
Bu ehtiros esa ba’zan qorong‘i tomonni ham yuzaga chiqaradi. Argentina muxlislari va ayrim futbolchilar irqchilikda ayblanib keladi. O‘tmishda terma jamoa futbolchilari Fransiya terma jamoasining qora tanli o‘yinchilarini “aslida fransuz emas” deb masxara qiluvchi qo‘shiqni kuylagani esda. Klub futbolida esa braziliyalik muxlislar yoki qora tanli futbolchilarga banan uloqtirish, maymundek taqlid qilish kabi hodisalar yillar davomida takrorlangan.
Bu Jahon chempionatida ham chegaradan o‘tilgan lahza bo‘ldi. Bir argentinalik muxlis qora tanli amerikalik kontent yaratuvchi, IShowSpeed nomi bilan tanilgan influenserga jonli efirda “hayvonzorga borib yig‘la” deb haqorat qildi. FIFA rasman bayonot berib, irqchilikni qoraladi.
Amerikalik aktyor Samuel L Jackson ham ijtimoiy tarmoqlarda bo‘ron ko‘tardi: u qora tanlilarni Argentinani qo‘llamaslikka chaqirdi va mamlakatni “dunyodagi eng irqchi davlatlardan biri” deb atadi. Bu so‘zlar allaqachon tarang bo‘lib turgan bahsni yanada keskinlashtirdi.
Bu irqchilik bor — lekin u faqat biznikimi?
San Martin Milliy universiteti sotsiologi Ivan Schuliaquer bu munozaraga boshqacha rakursdan qaraydi. Uningcha, futbol atrofida ko‘rinayotgan irqchilikni butun jamiyat va tarixga mexanik tarzda ko‘chirib bo‘lmaydi. “Bu irqchilik mavjud, buni inkor qilib bo‘lmaydi”, deydi u. Lekin u yana bir nozik nuqtaga ishora qiladi: ko‘pincha bunday yorliqlarni hamon o‘z irqchilik muammosini to‘liq hal qilmagan sobiq mustamlakachi davlatlar yopishtiradi.
Natijada Argentina o‘zini ikki olam o‘rtasida topdi: bir tomonda o‘zini “noto‘g‘ri tushunilgan, lekin g‘ururli” millat deb biladigan ichki ovoz, ikkinchi tomonda esa “iflos o‘yinchi va irqchi muxlislar” degan global hukm. Bu ziddiyat tezda yo‘qolmaydi.
Jahon chempionatining bu sahnalaridan keyin savol bitta: Argentina o‘zini dunyoga tushuntirishga harakat qiladimi yoki aynan shu “yovuz qahramon” niqobini yana ham mahkamroq taqib yuradimi?
