Bangladeshning Braziliya va Argentina bilan muhabbati
Kulkandi qishlog‘ida, Bangladeshning namu issiq tonglaridan birida, bir hovliga 80 ga yaqin odam sig‘ishga urinadi. Hovlining markazida esa butun olamni o‘ziga tortgan yagona narsa turardi – 14 dyuymli, qora‑oq televizor. Akkumulyatorga ulangan, butun qishloq uchun deyarli yagona “oyna”.
Shahidul Partha bolaligini shunday manzaralar bilan eslaydi. Har safar Braziliya yoki Argentina gol urganida, hovli larzaga kelardi. Kattalar choynaklardan sutli choy quyib ichar, bolalar esa pechenye bilan tilini shirinlab, ekranga yopishib olardi.
“Gol bo‘lsa, hamma baqiradi,” deydi u hozir, 35 yoshida, Hatfild (Pennsylvania)da yashayotgan dasturiy ta’minot muhandisi va mahalliy hokimiyat komissari sifatida. “Odamlar ‘bor, bor, yur, o‘sha tomonga!’ deb baqirishardi. Go‘yo o‘zlari ham maydonda o‘ynayotgandek.”
Oradan yillar o‘tdi, Partha minglab kilometr narida, AQShda yashaydi. Lekin u hanuz Braziliyaga muxlislik qiladi. Chunki uning uchun Braziliya — bolalik hovlisi, qora‑oq ekran va qishloqning birgalikdagi qiyqirig‘i bilan bog‘liq uy xotirasi.
Futbolsiz jahon chempionati, jahon chempionatisiz Bangladesh bo‘lmaydi
Bangladesh terma jamoasi jahon chempionatida hech qachon o‘ynamagan. Baribir bu mamlakatni futbolsiz tasavvur qilib bo‘lmaydi. 170 milliondan ortiq aholisi bor yurt uchun mundial — bu shunchaki turnir emas, bu o‘zini ko‘rish, o‘zini eslash, o‘zini isbotlash imkoniyati.
Argentina va Braziliya bu hikoyaning markazida turadi. Bu ikki Janubiy Amerika gigantiga bo‘lgan ishtiyoq hatto raqamlarda ham seziladi: 16 iyunda Argentinaning Jazoirga qarshi birinchi o‘yinida Guardian jonli blogiga kirganlar ichida deyarli beshdan biri Bangladeshdan bo‘lgan.
Brahmanbaria shahrida esa bir muxlis Braziliya bayrog‘ining yashil‑sariq ranglariga butun uyini bo‘yab tashladi. Tashqi devorlariga futbolchilar suratlarini chizdirib, o‘z hovlisini kichik stadionga aylantirdi. Bu nafaqat futbolga, balki o‘zini kim deb bilishiga bo‘lgan e’tirof edi.
Bangladeshlik amerikaliklar uchun ham bu tanlov tasodifiy emas. Ular Janubiy Amerika jamoalariga muxlislik qilishni o‘z madaniyati, ildizi va 1971 yilda qo‘lga kiritilgan mustaqillik bilan bog‘laydi. Futbol orqali ular o‘z yurtining og‘riqli, ammo faxrli tarixini eslaydi.
Pelé, qashshoqlik va yangi davlatning orzusi
1971 yilda Bangladesh G‘arbiy Pokistondan ajralib chiqqach, mamlakat asta‑sekin o‘z ovozini, o‘z ekranini topa boshladi. Televideniye infratuzilmasi rivojlanar ekan, dunyo futboli ham bu yurtga kirib keldi. Ayniqsa, 1970‑yillar — Pelé davri.
Yangi mustaqil davlat aholisi uchun Braziliya — boshqa qit’adagi, ammo ruhiy jihatdan juda tanish mamlakat edi. Sobiq mustamlaka, qashshoqlikdan chiqqan yulduz, hammasi tanish. 1980‑yillarda uchinchi sinf darsligida Pelénning bolalikdagi qiyinchiliklari va uning qanday qilib dunyo yulduziga aylangani haqida bo‘lim bor edi, deya eslaydi Mehedi Farhana.
“Biz o‘sha paytda uchinchi dunyo mamlakati edik. Resurslarimiz kam, lekin dunyoga ‘buni qila olamiz’ deb ko‘rsatishni xohlar edik,” deydi hozir 48 yoshli, Hatfildda yashovchi farmatsevt yordamchisi. U va uning oilasi butun umri davomida Braziliyaga muxlislik qilib kelgan.
Farhana bolaligida jahon chempionati o‘yinlarini ko‘rish uchun tun yarmida uyg‘onib, Braziliya o‘yinlarini tomosha qilganini eslaydi. O‘sha yillardagi Bangladeshliklar uchun Braziliya — o‘zini ko‘rish oynasi edi. “Ular ham kambag‘al, ularda ham katta imkoniyatlar yo‘q,” deydi u. “Lekin baribir isbot qilishadi — uddalay olishadi.”
1986: Rangli ekranlar, Maradona va mustamlakachiga qarshi g‘alaba
1980‑yillarga kelib Bangladesh bo‘ylab rangli televizorlar keskin ko‘paydi. 1986 yilgi jahon chempionati esa butun mamlakat uchun burilish bo‘ldi. Davlatga qarashli Bangladesh Television (BTV) turnirni jonli efirda namoyish qildi va millionlab tomoshabinlar ilk bor mundialni to‘liq his qildi.
O‘sha yozda Bangladesh Argentina va Braziliyaga oshiq bo‘lib qoldi. Aynan o‘sha turnir bu ikki terma jamoani butun avlodlar bo‘yicha davom etadigan madaniy ishtiyoq markaziga aylantirdi.
Chorak finalda Argentina Angliyani mag‘lub etdi. Angliya — Bangladesh hududini deyarli ikki asr mustamlaka qilib ushlab turgan sobiq hukmron. O‘sha o‘yinda Diego Maradona kiritgan “xudoning qo‘li” goli bugun ham Bangladeshda hayrat bilan tilga olinadi.
“Yulduzlar chiqib keladi va ilgari bizni bosib turgan davlatlarni mag‘lub etadi,” deydi Nyu‑Yorkning Long Island hududida yashovchi 40 yoshli Onyx Chowdhury. “Oddiy bir futbol o‘yinida bunday manzara odamlarning yuragida iz qoldirmasdan qolmaydi.”
Onyx bugun Argentina tarafdori. Lekin u oiladagi avlodlar bo‘yicha bo‘linishni yaqqol ko‘radi: onasi va uning tengdoshlari Braziliyani yoqtiradi, o‘zi va uning avlodi esa Argentinaga oshno.
“Kattaroq avlod Peléni tilga oladi, chunki 70‑yillar Pelé davri edi. 80‑yillar — Maradona. Endi esa mening avlodim Messi davrini boshdan kechiryapti. Muxlislik avloddan‑avlodga shunday ko‘chib kelmoqda.”
Harakat muzlagan, futbol qolgan: diktatura yillari va yagona nafas
1986 yilgi mundial Bangladesh siyosiy hayotining eng tarang davrlaridan biriga to‘g‘ri keldi. 1970‑80‑yillar davomida mamlakat harbiy hukumatlar, harbiy holatlar ostida yashadi. Ko‘chalar namoyishlardan, hibsga olishlardan bo‘shamasdi.
Ibrahim Chowdhury — 40 yillik tajribaga ega jurnalist va yozuvchi — o‘sha paytda yangi bitirgan talaba, mehnat harakatini qo‘llab‑quvvatlovchi faollardan biri edi. U va uning safdoshlari politsiyadan yashirinar, lekin jahon chempionati boshlanganda hammasi o‘zgarardi.
“Biz harbiy hukumat avtoritarizmi bilan kurashayotgan edik. O‘sha paytda yagona chinakam ko‘ngilochar narsa futbol edi,” deya eslaydi u. Ular bir xonaga yig‘ilib o‘yin tomosha qilishar, tashqarida esa do‘stlaridan biri politsiya kelmasin deb navbatchilik qilardi. “Butun siyosiy harakatlar jahon chempionati davrida go‘yo muzlab qolardi. Bu juda esda qolarli lahzalar edi.”
Bugun 65 yoshli Ibrahim North Brunswick (New Jersey)da yashaydi va umr bo‘yi orzu qilgan narsasini amalga oshiryapti: jahon chempionatida shaxsan ishtirok etish. U bu yozgi turnirda muxlislarni kutib olish va ularga yo‘l ko‘rsatish uchun volontyor sifatida saralangan.
“Bir umr uni jurnalist sifatida yoritishni orzu qilgan edim, lekin imkon bo‘lmadi,” deydi u. “AQSh, Kanada yoki Meksikada bo‘lib o‘tadigan bu imkoniyat paydo bo‘lgach, men ham jurnalist akkreditatsiyasiga, ham volontyorlikka ariza berdim. Volontyorlik nasib qildi.”
Orzuning shakli o‘zgargan, lekin mazmuni o‘sha: futbol bilan yonma‑yon bo‘lish.
Patersondagi osmon‑ko‘k liboslar va “biz” deb ataladigan ikki jamoa
New Jersey shtatining Paterson shahri — Nyu‑Yorkdan tashqaridagi eng yirik Bangladesh diasporalaridan biri. Bu yerda 2018 yildan beri faoliyat yuritayotgan Bangladeshi American Sports League o‘nlab emas, yuzlab yigitlarni birlashtirgan. 14 yoshdan 35 yoshgacha bo‘lgan o‘yinchilar ligada to‘p suradi. Ularning aksariyati — Argentina tarafdori.
Ligaga mas’ul kotib Monsur Latif Janubiy Amerika gigantlari haqida gapirarkan, his‑tuyg‘usini yashirmaydi: “Bangladeshliklar uchun bu jamoalar hissiyotning o‘zi. Ular Braziliya yoki Argentinani ‘boshqa’ jamoa deb ko‘rmaydi. Ular bilan gaplashsangiz, bu ‘biz’ deydi. Hech kimimiz u yerlarga bormagan bo‘lsak ham, o‘sha tuyg‘u bor.”
34 yoshli muhandis o‘zini “qattiq” Argentina muxlisi deb ta’riflaydi. U osmon‑ko‘k va oq rangli libosni yaxshi ko‘radi, bolaligida akalari bilan birga o‘yin tomosha qilgan kechalarini asrab keladi. “O‘yin uslubi,” deydi u. “Hammasi mukammal.”
Butun oy davomida Bangladeshlik amerikaliklar uylarida Braziliya va Argentina o‘yinlari uchun tomosha kechalari uyushtirdi. Latif o‘zi Argentinachi bo‘lsa‑da, 19 iyunda Braziliya Gaitini mag‘lub etgan o‘yinni do‘stining uyida ko‘rib, Braziliyaga ham qo‘llab‑quvvatlov berdi. Bu raqobat emas, umumiy hikoya kabi tuyuladi.
Maradona afsonasi, Messi davri va bir yoshli muxlis
Onyx Chowdhury ham, Monsur Latif ham 1986 yilgi jahon chempionatidan keyin tug‘ilgan. Lekin ular uchun Maradona harakati, “xudoning qo‘li” yoki o‘sha o‘yinlarning tafsilotlari xuddi oilaviy rivoyatlardek, avloddan‑avlodga o‘tib kelgan.
Bugun Onyx o‘sha rivoyatni o‘g‘liga topshiryapti.
“O‘g‘lim ham majburan muxlis bo‘lyapti,” deydi u hazil aralash. Bir yoshli farzandini Argentina libosida kiydirib, suratga tushiradi. Kichkina bola hali nima bo‘layotganini tushunmaydi, lekin uning tasvirlari allaqachon oilaviy arxivda, Argentina ranglarida.
U uchun bu shunchaki futbol emas.
“Fandom orqali,” deydi Onyx, “odam o‘zining qayerdan chiqqanini, asl ildizini yana bir bor his qiladi.”
Bangladesh uchun Braziliya va Argentinaga bo‘lgan muhabbat aynan shunday — stadion chiroqlaridan ham yorqinroq, qora‑oq televizor ekranidan ham chuqurroq savolni o‘rtaga tashlaydi: bu jamoalar qachongacha “ular” bo‘lib qoladi va qachon to‘liq “biz”ga aylanadi?
