Bokschilar nafaqaga chiqish va qaytish haqida
Tyson Fury Dillian Whyte ustidan g‘alaba qozonganidan keyin 2022-yilda “tamom, endi bas” deganda, ko‘pchilik ishondi. Ehtimol, o‘zi ham ishongandir.
Ammo oradan ko‘p o‘tmay, ring yana uni chaqira boshladi. Navbatdagi jang haqida gap-so‘zlar paydo bo‘ldi, nafaqaga chiqish va qaytish haqidagi bayonotlar Fury hikoyasining odatiy bo‘limiga aylandi.
U bu yo‘lda yolg‘iz emas.
Yillar davomida men bokschilarga eng ko‘p bergan savolim shu bo‘ldi: ular nimani sog‘inadi? Hozirgi jangchilar kelajakda nimalar yetishmasligini his qilishini o‘ylaydi, sobiq jangchilar nimalarni ortda qoldirdi? Qachon to‘xtash kerak va bu tugagach qanday yashash mumkin?
Ring kechasi haqida gap ketganda, ularning ko‘zida o‘sha o‘ziga xos chaqnash paydo bo‘ladi. Arena bo‘ylab ringga yurish. Birinchi gongdan oldingi soniyalar. G‘alaba lahzasi. Ular chinakam qaramlikka aylanuvchi tuyg‘u haqida gapirishadi.
Johnny Nelson buni bitta so‘z bilan ifodalaydi: “Eforik.”
Lennox Lewis ochiq tan oladi: “Tomoshabinlarning nidosi – men eng ko‘p sog‘inadigan narsa.”
U dunyo chempionligini himoya qilish uchun Madison Square Garden tomon yo‘l olar edi, Dave Allen esa Rotherhamdagi ancha kamtar zalga chiqardi – lekin his bir xil.
“Ring kechasidagi hayajonning o‘rnini hech narsa bosa olmaydi,” deydi Allen. “Hech narsa.”
George Groves esa nuqtani boshqacha qo‘yadi: “Eng ko‘p sog‘inadiganing – ringga yurish. Tomoshabinlardan keladigan energiya. Boshqa hech joyda bunday narsa bo‘lmaydi.”
Ammo vaqt hech kimni ayamaganidek, bokschini ham ayamaydi. Tana signal bera boshlaydi, lekin ularni ushlab turadigan yana bir kuch bor.
G‘urur. Ego.
“Ego hech qachon bokschini tark etmaydi, muammo ham shunda,” deydi Nelson. “Ichki olov, ishtiyoq so‘nishi mumkin. Ego esa qoladi va yana urinishga undaydi.”
Nelson buni boshqalardan ko‘ra yaxshi biladi. Nafaqaga chiqqaniga to‘qqiz yil bo‘lganida, o‘zini qaytishga ko‘ndirib qo‘ygan payti bo‘lgan. Marco Huck uning 13 marta ketma-ket jahon chempionligini himoya qilish rekordini takrorladi, “ikkovlari o‘z cho‘qqisida to‘qnash kelganida nima bo‘lardi?” degan savol ko‘tarildi.
Avvaliga u bu gaplarga kulib qo‘ya qoldi. So‘ng o‘ylay boshladi. Qiziqish oshdi. O‘zi ham ishonch hosil qila bordi.
“Jiddiy o‘ylab ko‘rdim,” deydi Nelson. “O‘sha paytda men eski Nelson emasligimni bilardim, lekin ego meni bosib ketdi.”
Har bir qaytish ham ertakdek tugamaydi. Ricky Hatton buni 2012-yilda, uch yillik tanaffusdan keyin Vyacheslav Senchenko bilan ringga qaytganda boshidan kechirdi.
“Qaytganimdan afsuslanmayman,” deydi Hatton. “Bu narsa bir narsani aniq qiladi: tamom. Biz doim ichimizda yana bir marta urinib ko‘rish kuchi bor deb o‘ylaymiz.”
U bokschilarning nega ketolmasligini hammadan yaxshi tushunadi. Zaldagi ilk mashg‘ulotdayoq u bu sportga oshiq bo‘lgan.
“Birinchi zarbani yeganimda, menga juda yoqqan,” deydi u. “Juda ham o‘rganib qolasan. Bunga o‘xshagan sport yo‘q.”
U cho‘qqiga chiqdi, jahon chempioniga aylandi. Ana shundan keyin qo‘yib yuborish og‘irlashdi.
“Orzuying ro‘yobga chiqadi va bu abadiy davom etishini xohlaysan. Bokschilar uchun ketish juda qiyin.”
Qaytish romantikasi shunda: jangchi o‘zini hanuz eski darajasida deb ishonishni xohlaydi. Tomoshabin ham shunga ishongisi keladi.
Lennox Lewis esa ko‘plab takliflarga qaramay, bu vasvasaga berilmadi.
“O‘zim ham o‘ylab ko‘rganman,” deydi u. “Qaytishga qanchalik qiziqdingiz?” degan savolga javobi qisqa: “Juda. Doim.”
Ego, g‘urur, adrenalindan tashqari yana bir omil bor. Uni chetlab o‘tib bo‘lmaydi.
Pul.
Boksning achchiq kinoyasi shunda: ayrim jangchilar eng katta gonorarni aynan nafaqa haqida savollar kuchaygan pallada olishadi.
Tyson Fury va Anthony Joshua hali ham o‘zlarining eng katta cheklarini qo‘lga kiritishi mumkin, ko‘pchilik ularning eng yaxshi yillari ortda qoldi deb hisoblayotgan bo‘lsa ham.
Lekin ular – istisno.
“Boks nisbatan kambag‘al sport,” deydi British Boxing Board of Control bosh kotibi Robert Smith. “Bokschilarning aksariyati qo‘shimcha ish qiladi. Ko‘pchiligi yetarli daromad topmaydi.”
Mehnat, xavf va to‘xtamaslik ramziga aylangan jangchilar orasida Sam Eggington alohida turadi. U xavfli raqiblarni tanlashi va faolligi bilan britaniyalik muxlislarning sevimlisiga aylangan.
Hujjatli film suratga olinayotganda, Eggington qaror qildi: vaqt keldi, u ketadi.
“Ishdan bo‘shab qolganim uchun boksni boshlaganman,” deydi u. “Yashash uchun pul kerak edi.”
Uchun Fury yoki Joshua singari nafaqaga chiqish – moliyaviy erkinlik degani emas. Yillar davomida u ringni boshqa ishlar bilan birga olib bordi. Endi esa undan ham og‘ir sinov kutmoqda: ringdan tashqari kim bo‘lishini topish.
Bu o‘tish davri shafqatsiz bo‘lishi mumkin.
“Men boshqa hech narsani bilmayman,” deydi Allen. “Bolaligimdan beri faqat boks. Boksiz hayotni o‘ylash qo‘rqinchli. Men shunchaki David – bokschiman.”
Qachon to‘xtash kerakligini eng yaxshi biladiganlar – murabbiylar.
Joe Gallagher yigirma yildan ortiq vaqt davomida jahon chempionlari va da’vogarlarni yetaklab kelgan. U bokschilarni o‘smirligidan ko‘rgan, ularni veteran sifatida kuzatib qo‘ygan.
“Hamma o‘zining kichik Rocky hikoyasini xohlaydi,” deydi u.
Ammo boks kechirmaydi.
“Zal – sening uying. Shu bilan tanilasan. Bir kun kelib esa hammasi tugaydi. Boks shafqatsiz bo‘lishi mumkin. Tugatasan-u, seni kutib turgan hech narsa yo‘q.”
Promouter Eddie Hearn ham yuzlab kareralar ko‘tarilib, qulaganini ko‘rgan.
“Jangchilar ring kechasidagi hayajonni sog‘inishadi,” deydi u. “Lekin ular yig‘inlarni, lager hayotini, atrofidagi odamlarni, har kungi tartibni ham sog‘inishadi. Shu uchun boksdan tashqarida qiziqish topish muhim, chunki bu juda erta tugaydigan kasb.”
Ba’zilar to‘xtash vaqtini topa oladi.
Groves 30 yoshida ketdi. Anthony Crolla 32 yoshida. Ularning ikkalasida ham davom ettirish imkoniyati bor edi.
“Yana bir necha maosh uchun qolishim mumkin edi,” deydi Crolla. “Lekin bolalarni o‘qitayotgan bo‘lsam, ularga qanday ibrat bo‘lardim?”
Groves Callum Smithdan yengilganidan keyin qo‘lqopni mixga ilib qo‘ydi – ehtimol, ketishning eng og‘ir yo‘li.
“G‘alaba bilan ketishni xohlaganman,” deydi u. “Lekin pul uchun cho‘zib yuradigan yoki bir paytlar his qilgan balandliklarni quvib yuradigan odamga aylanib qolishni istamadim.”
Boshqalarga esa ancha qiyin.
Har bir necha oyda ringda o‘zini ojiz ko‘rsatib qo‘ygan, yillarni ortda qoldirgan jangchining videosi tarqaladi va muxlislar: “Endi bas qiling,” deb iltijo qiladi.
Joe Joyce so‘nggi olti jangining beshtasida mag‘lub bo‘ldi. Josh Warrington mag‘lubiyatdan keyin qo‘lqoplarini yerga qo‘ydi, keyin yana qaytdi.
“So‘nggi paytlarda qaytish sababini ko‘proq o‘ylayapman,” degandi u so‘nggi navbatdagi qaytishidan oldin. “Bir kun kelib, men ham bu yo‘qotish uchun motam tutishimga to‘g‘ri kelishini bilaman.”
Asl masala ham shunda bo‘lsa kerak. Boksda nafaqaga chiqish ko‘pincha bitta lahza emas. Bu asta-sekin qo‘yib yuborish jarayoni.
Futboldan farqli o‘laroq, boksda karera tugaganidan keyin rasmiy yordam deyarli yo‘q. Professional Footballers’ Association sobiq futbolchilarga o‘tish dasturlari, pensiya bo‘yicha yo‘l-yo‘riq, tarmoq taklif qiladi. Boks esa ko‘p hollarda jangchini o‘zi bilan o‘zi qoldiradi.
Shu bois pensiya tizimi va bokschilar uyushmasi haqidagi bahslar to‘xtamaydi.
Nelson Barry Hearn yillar avval joriy qilgan pensiya sxemasiga minnatdor.
“55 yoshimda xat keldi,” deydi u. “Butunlay unutgan edim. O‘sha kundan boshlab, ‘bu narsa qayta tiklanishi kerak’ deb o‘yladim.”
Yangi urinish – Global Fighters’ Association tashabbusi. Maqsad – jangchilarga ko‘proq himoya va moliyaviy xavfsizlik berish.
Chunki ringda qancha pul topishidan qat’i nazar, ketish og‘rig‘i deyarli hamma uchun bir xil.
Oxirgi raund ko‘pincha yorqin chiroqlar ostida emas. U ko‘proq yopiq eshiklar ortida bo‘ladi – jangchi o‘zi bilan o‘zi qolgan paytda, “yana bir marta urinaymi yoki erishganlarim bilan yarashamanmi?” degan savolga javob izlaganida.
Boks sporti jangchini og‘riqqa e’tibor bermaslikka, shubhani yutib yuborishga, oldinga intilishga o‘rgatadi. Nafaqa esa aksini talab qiladi.
Bu qarshilik ustiga qurilgan sportda, ularning eng katta sinovi – qabul qilish bo‘lib chiqmoqda. Ko‘pchilik uchun esa aynan shu jang eng og‘iri bo‘lishi mumkin.
