Dunyo chempionati va siyosat: futbolning tarixi
Dunyo chempionati: siyosat hech qachon stadion tashqarisida qolmagan
Futbol bayrami, degan ta’rif chiroyli eshitiladi. Ammo FIFA Jahon chempionati deyarli hech qachon siyosatdan xoli bo‘lmagan. Har bir turnir ortida kuch, nufuz, ramz va xotiralar yotadi. Maydon chizig‘i ko‘rinmas chegaraga aylanadigan, hisob tablosi esa tarixiy bahslarning davomiga aylangan lahzalar ko‘p bo‘lgan.
XX asrning o‘rtalarida buning soyasi ayniqsa uzun edi. Benito Mussolini boshchiligidagi fashistik Italiya 1934 va 1938-yilgi mundiallarni o‘z rejimi uchun vitrina sifatida ishlatdi. 1978-yilda esa Argentinadagi harbiy xunta mamlakatning uy chempionatidagi g‘alabasini targ‘ibot quroliga aylantirdi. Kubok ko‘tarildi, ammo tribunalar ortida yo‘qolgan insonlar, repressiyalar, qo‘rquv bor edi.
Shu bois ayrim o‘yinlar oddiy sport bahsidan chiqib ketdi. Ular xalqlar o‘rtasidagi eski hisob-kitoblar, alamlar va da’volarning ramziga aylandi. Bugun Argentina va England yana bir yarim final sari yurayotgan bir paytda, tarix eslatadi: ayrim to‘qnashuvlarda futbol hech qachon faqat futbol bo‘lmagan.
Argentina – England: Falklend soyasidagi asr bahsi
Jahon chempionatida bu juftlikka teng keladigani kam. Argentina – England uchrashuvi oddiy kalendar o‘yini emas, yillar davomida to‘planib kelgan tuyg‘ular portlashi.
Albatta, bu qarama-qarshilik 1982-yilgi Falklend urushisiz tasavvur etilmaydi. Lekin chiziq undan ancha oldin chizilgan. 1966-yil, London. Chorak final. England 2:1 hisobida g‘alaba qozonadi, ammo Argentina sardori Antonio Rattinning bahsli tarzda maydondan haydalishi Janubiy Amerikada uzoq yillar esdan chiqmaydi. O‘sha kun urug‘lari keyinchalik achchiq raqobatga aylanadi.
Urush tugaganiga atigi to‘rt yil bo‘lgan 1986-yilgi chorak final esa bu hikoyani mutlaqo boshqa darajaga olib chiqdi. Diego Maradona o‘sha kuni Mexico City osmonini egallab olgandek bo‘ldi. Avval “Xudoning qo‘li” – qo‘l bilan urilgan, ammo hisobda qolgan gol. Ortidan esa jahon chempionatlari tarixidagi eng dahshatli yakka reydlardan biri. 2:1, Argentina yarim finalga yo‘l oladi.
Natija Argentina uchun nafaqat sport g‘alabasi, balki urushdan keyingi ramziy revansh sifatida qabul qilindi. England uchun esa bu o‘yin haligacha eng og‘riqli mag‘lubiyatlar qatorida turadi. Har safar Maradona nomi tilga olinganda, o‘sha ikki gol xotirasi qayta jonlanadi.
Bu raqobat 1998-yilda France maydonlarida yangi bob ochdi. 1/8 final. 2:2 hisobidagi keskin durang, penaltilar seriyasi va yana dramatik yakun. David Beckhamning qizil kartochkasi, Michael Owenning yosh yigit bo‘lishiga qaramay butun himoyani yorib o‘tgan yakka reydi – bularning bari Argentina – England tarixiga navbatdagi unutilmas sahifani qo‘shdi.
Honduras – El Salvador: futbol urushga aylanadigan chog‘
Bu ikki qo‘shni hech qachon Jahon chempionati final bosqichida to‘qnash kelmagan. Lekin 1970-yilgi saralash bahslari futbol va siyosat qanchalik xavfli qorishma bo‘lishi mumkinligini butun dunyoga ko‘rsatdi.
Honduras va El Salvador o‘sha paytda allaqachon tarang vaziyatda edi. Migratsiya, yer taqsimoti, yillar davomida hal etilmagan chegaraviy nizolar – hammasi ichdan qaynab yotgan. Saralashdagi uch o‘yindan iborat pley-off ana shu keskinlik fonida o‘tkazildi.
Birinchi uchrashuvda Honduras 1:0 hisobida g‘alaba qozondi. Javob bahsida El Salvador uyida 1:0 bilan hisobni tenglashtirdi. Hal qiluvchi bellashuv esa Mexico Cityda bo‘lib o‘tdi. Bu safar El Salvador 3:2, qo‘shimcha daqiqalardan keyin. Jahon chempionatiga yo‘llanma qo‘lga kiritildi, ammo shu bilan birga yanada og‘irroq jarayon boshlangan edi.
Oradan ko‘p o‘tmay diplomatik aloqalar uzildi, qurolli to‘qnashuv boshlandi. Tarixga “Futbol urushi” yoki “Yuz soatlik urush” nomi bilan kirgan bu mojaroda asl sabablar siyosiy va iqtisodiy edi, lekin butun dunyo uchun u aynan shu saralash uchrashuvlari bilan bog‘lanib qoldi. O‘yinlar ramzga aylandi, stadionlar esa front chizig‘ining aksi bo‘lib ko‘rindi.
East Germany – West Germany: sovuq urushning bir o‘yini
Ikki Germaniyaga bo‘linish – Sovuq urushning eng jonli timsollaridan biri. Futbol bu bo‘linishni yashirmadi, aksincha, butun dunyo ko‘z o‘ngida namoyon qildi.
1974-yilgi Jahon chempionati West Germanyda o‘tkazildi. Turnir taqdirining o‘zi East Germany va West Germanyni bir guruhga yig‘di. Bu ularning Jahon chempionatlaridagi yagona to‘qnashuvi bo‘lib qoldi, ammo ta’siri yillar davomida sezilib turdi.
O‘sha kuni East Germany kutilmaganda mezbonlarni mag‘lub etdi. Jurgen Sparwasser urgan gol – 1:0. Guruhda birinchi o‘rin, ideologik raqib ustidan ramziy g‘alaba. Sharqda bu natija katta tantanaga aylandi, siyosiy ma’nosi esa sportnikidan kam bo‘lmadi.
West Germany esa zarbani yutib, o‘z yo‘lini davom ettirdi. Turnir oxirida ular Netherlandsni 2:1 hisobida yengib, kubokni ko‘tardi. Ammo Sparwasserning o‘sha zarbasi tarixdan o‘chmadi – bu gol har ikki Germaniyaning siyosiy xaritasida ham, futbol xotirasida ham alohida o‘rin egallab qoldi.
United States – Iran: oq gullar va keskin fon
United States va Iran o‘rtasidagi munosabatlar 1979-yilgi inqilobdan buyon tarang. Diplomatik muzokaralar, sanktsiyalar, keskin bayonotlar – bularning bari ularning har bir futbol uchrashuviga ham o‘z soyasini tashlaydi.
France 98 guruh bosqichida bo‘lib o‘tgan o‘yin esa Jahon chempionatlari tarixidagi eng kuchli ramziy lahzalardan birini taqdim etdi. Startdan oldin Iran futbolchilari raqiblariga oq atirgullar tutqazdi – tinchlik va hurmat ishorasi. Bu tasvirlar butun dunyo bo‘ylab tarqaldi.
Maydonda esa Iran tarixiy natijaga erishdi: 2:1 hisobidagi g‘alaba, Jahon chempionatlaridagi ilk muvaffaqiyat. Bu nafaqat sportdagi burilish, balki siyosiy fon bilan solishtirilganda yanada kuchli ramz edi.
Oradan yillar o‘tib, Qatar 2022da bu juftlik yana bir guruh uchrashuvida to‘qnash keldi. Bu safar United States 1:0 hisobida ustun keldi va pley-offga yo‘l oldi. O‘yin yana keskin diplomatik fon, yuqori siyosiy taranglik ichida o‘tdi.
Hozirgi Jahon chempionatida Iran bazasini Mexico hududida joylashtirdi, United Statesga esa faqat o‘yin kunlari uchib bordi – yaqinda bo‘lib o‘tgan mojaro ortidan xavfsizlik va siyosiy hisob-kitoblar bunday qarorni taqozo etdi. Ular pley-off yo‘lagiga borolmadi, demak, mezbonlardan biri bilan yana bir siyosiy “final” ehtimoli ham yo‘qoldi.
Switzerland – Serbia: ishora ortidagi tarix
Rossiya 2018 ham siyosatdan qochib qutula olmadi. Switzerland va Serbia o‘rtasidagi guruh uchrashuvi bunga yorqin misol bo‘ldi.
O‘sha kuni Switzerland safida Granit Xhaka va Xherdan Shaqiri gol urdi. Ularning ikkalasi ham kosovalik-alban ildiziga ega. Har ikkisi ham gol nishonlash chog‘ida qo‘llari bilan ikki boshli burgut tasvirini chizdi – bu Albanianing ramziga ishora edi.
Serbia uchun bu shunchaki sevinc emotsiyasi emasdi. Bu ishora Kosovo bilan bog‘liq siyosiy bahslar, tan olinmagan mustaqillik va tarixiy alamlarni eslatdi. Reaksiya darhol bo‘ldi: bu holat siyosiy provokatsiya sifatida qabul qilindi.
FIFA ikki futbolchini ham jarimaga tortdi. Ammo jarima bu voqeani unuttira olmadi. O‘sha ikki ishora turnirning eng katta bahs-munozaralaridan biriga aylandi, futbolning siyosiy fon bilan qanchalik chambarchas bog‘lanib qolganini yana bir bor ko‘rsatdi.
Futbol tarixida to‘plar ko‘p marta chiziqdan o‘tgan, kuboklar egasini topgan. Ammo eski ziddiyatlar, milliy g‘urur va diplomatiya hech qachon to‘liq kiyim almashtirish xonasida qolmagan. FIFA siyosatni maydondan uzoqroqda saqlashga urinadi, lekin ayrim uchrashuvlar bor – ular boshidanoq boshqa ma’noga ega bo‘lib maydonga chiqadi.
Savol shunda: navbatdagi katta o‘yin qaysi tarixiy bahsni yana uyg‘otadi?
