Fifa o‘z ishonchini qayta tiklayaptimi?
Fifa o‘ziga o‘zi ishonyapti. Qolgan dunyo esa hanuz savol berishda davom etmoqda.
Rabatda “konstruktiv va ijobiy uchrashuv” bo‘lib o‘tganini e’lon qilgan tashkilot birdaniga shuni ma’lum qildi: tashkilotga bo‘lgan ishonch qayta tiklanyapti. Qanday bilishimiz mumkin? Chunki buni Fifa o‘zi aytyapti. Aynan o‘sha Fifa – so‘nggi haftalarda Jahon chempionatini xususiy qo‘llarga sotib yuborish rejasi bilan futbolni larzaga keltirgan, keyin esa bunday niyat bo‘lmaganini da’vo qilgan Fifa.
Infantino rejasi va yopiq eshiklar ortidagi “inqilob”
Bu inqirozning markazida bitta ism turibdi: Gianni Infantino. U global sportni choh yoqasiga olib kelgan odam. U “Fifa Forward Enterprise” deb atalgan sxemani ilgari surdi – Fifa talqinida shunday nomlangan loyiha. Ammo bu reja na kengash, na konfederatsiyalar, na klublar, na milliy assotsiatsiyalar, na futbolchilar va muxlislar bilan to‘liq muhokama qilindi.
Fifa ichida ham ko‘pchilik voqeadan xabarsiz bo‘lgan. Tashkilotning operatsion direktori Kevin Lamour, global futbolni rivojlantirish rahbari Arsene Wenger, 211 a’zoning o‘zi – deyarli hech kimga so‘z berilmadi. Reja shunchalik yopiq bo‘ldiki, u haqida xabardorlar doirasi Kushner oilasining ayrim a’zolarigacha toraygani eslatildi. Ayrim assotsiatsiyalarga esa shunday xabar yetdi: bu sxemani qo‘llab-quvvatlab ovoz bersangiz, Fifa sizga ko‘proq mablag‘ ajratadi. Buni ko‘pchilik ochiqchasiga pora bilan tenglashtirdi. Ammo bu so‘z Infantino maktubida tilga olinmadi.
Natijada butun futbol olami qarshi chiqdi. Ko‘plab assotsiatsiyalar Infantino iste’fosini talab qilmoqda, boshqalar esa rejaning o‘zini keskin rad etdi. Fifa esa birdaniga orqaga chekinib, tashabbus “kun tartibidan olib tashlanganini” bildirdi. Rasmiy bayonot esa Orwell uslubidagi ikkiyuzlamachilik chegaralarini sinab ko‘rdi.
“Xatolar tan olindi” – ammo kim tomonidan?
Uchrashuvdan so‘ng Infantino va bosh kotib Mattias Grafström qo‘shma xat e’lon qildi. Unda bitta jumla alohida ajralib turadi: “Fifa rahbariyati bugungi uchrashuv natijalari tashkilotga bo‘lgan ishonchni tiklashga yordam berishiga to‘liq ishonch bildiradi”.
Nega endi ishonmaslik kerak? Infantino hokimiyatda qolmoqchi. U futbol olamidagi eng bo‘luvchi shaxsga aylangani yoinki aksincha, turli manfaat va lagerlarni o‘ziga qarshi birlashtirishga muvaffaq bo‘lgani aniq. Xatda “qilingan xatolar tan olindi”, degan jumla bor, lekin kim tan oldi, qanday tan oldi – mavhum.
Eng yaqin “tavba” esa shunday jumlada yashiringan: “Fifa kengashi va Fifa a’zo assotsiatsiyalari jarayondan chetda qolganini his qilishi mo‘ljallanmagani bo‘yicha kelishuvga erishildi”. Agar niyat bu bo‘lmagan bo‘lsa, unda nega ular chetga surildi? Savol ochiq qoladi.
Infantino endi “bunday sir tutish takrorlanmasligini” va “jarayonni qayta ko‘rib chiqish” o‘tkazilishini va’da qildi. Ammo bu tekshiruvni kim o‘tkazadi? O‘sha Infantino atrofida shakllangan guruhmi? Va ular xulosani aynan qanday bo‘lishi kerak bo‘lsa, shunday shakllantiradimi? Shubha tabiiy.
Tanqidga nisbatan keskin javob
So‘nggi bayonotdagi eng hayratlanarli satrlardan biri: “Fifa o‘zining halolligi, yaxshi boshqaruvi va protsessual odillikka qilingan har qanday hujumlarni bundan buyon mutlaqo qabul qilmaydi va o‘z nomi hamda obro‘sini himoya qilish uchun barcha zarur choralarni ko‘radi”.
Tashkilot o‘zini qurbon sifatida ko‘rsatishga urinmoqda. Bu ohang tanish: siyosatda Donald Trump o‘zini “nohaq hujumlar” nishoni sifatida tasvirlashni yaxshi ko‘radi. Endi xuddi shunday pozitsiyani Fifa ham egalladi.
Ammo obro‘ni himoya qilish uchun juda kech emasmi? Infantino davrida Fifa allaqachon botqoqqa botdi. Cristiano Ronaldo va Folarin Balogun bo‘yicha diskvalifikatsiyalarni bekor qilish, Lionel Messi va uning Inter Miami jamoasini Club World Cup turniriga “qoidalarga moslashtirib” kiritish, Somali hakami Omar Artan’ning AQShga kirishiga taqiq qo‘yilishiga ko‘z yumish, Trump bilan yaqin aloqalar, “tinchlik mukofoti”ni keyinchalik noqonuniy urush boshlagan odamga topshirish – bularning bari Fifa nomini allaqachon bulg‘ab bo‘ldi.
Fifa – ochko‘zlik timsoliga aylangan tashkilot
Bugun Fifa deganda ko‘plar avvalo ochko‘zlikni tasavvur qiladi. AQShda oddiy tomoshabinlar osmonga chiqqan chiptalar narxi uchun aynan Fifa’ni aybladi. Ular bu nomni aniq tilga oldi. Tashkilot na xolislik timsoli, na global o‘yin vakili sifatida qabul qilinmoqda.
Trump ma’muriyatiga berilgan imtiyozlar, Oq uy kayfiyatiga qarab qabul qilingandek ko‘ringan qarorlar, Jahon chempionatini sotish strategiyasi – bular Fifa butun dunyo futbolini emas, tor doiradagi manfaatlarni ko‘proq o‘ylayotganini ko‘rsatdi. Eng achinarlisi, bu ishlar ko‘pincha futbol oilasining o‘zidan yashirincha olib borildi.
Rasmiy ravishda Fifa’da 211 a’zo assotsiatsiya bor. Ularning faqat bittasi saylov orqali tashkilotning eng yuqori lavozimini egallaydi – prezident. Bugun esa o‘sha a’zolarning o‘zi Infantino ketishini talab qilayotgan bir paytda, Fifa rahbariyati “hujumlar” haqida shikoyat qilib, o‘zini himoya qilish bilan band.
Obro‘ni tiklash uchun nimadan boshlash kerak?
Fifa chindan ham obro‘sini tiklamoqchimi? Unda bitta bayonot, bir nechta “xatolar tan olindi” degan jumla va tanqidni bo‘g‘ish bilan cheklanish yetarli bo‘lmaydi. Tashkilotga ochiqlik, halollik va eng avvalo yangi rahbariyat kerak.
Rabatdagi uchrashuvdan chiqqan oxirgi xabarlar esa boshqacha manzarani chizadi. Infantino dunyosida hammasi joyida, xatolar “tuzatildi”, tanqid esa “hujum” deb atalmoqda. Futbol olami esa shunday savol bilan qolmoqda: bu inqirozni yaratgan odam uni chindan ham hal qila oladimi?
