Futbolsiz 63 soat: O‘yinning kelajagi va savollar

Jahon chempionati yakuniy haftasiga kirib keldik. Maydon jim. 63 soatlab to‘p tepish bo‘lmaydi, lekin futbolning o‘zi tinmayapti – u odamlarning xotiralarida, email xatlarida, pub kassalarida, va albatta, Gianni Infantino rejalarida yashayapti.

Bu hafta o‘yin emas, atrofidagi hayot gapiradi.

Turnir kengayishi: 64 jamoa – fojia yoki mantiq?

FIFA’ning navbatdagi rejasi – jahon chempionatini 64 jamoagacha kengaytirish. Ko‘p yillik muxlislar bunga shubha bilan qarayapti: pul, telehujjatlar, charchagan futbolchilar. Lekin raqamlar boshqacha hikoya qiladi.

Bir muxlis shuni yozadi: dunyo reytingida 48-o‘rin bilan 64-o‘rin oralig‘idagi farq unchalik katta emas. Demak, sifat keskin tushib ketmaydi. Eng muhimi – yana ikki o‘rinni egallash uchun uchinchi o‘rindagi jamoalar siqib chiqariladi. Faqat ilk ikki o‘rin chiqadigan eski, aniqroq, keskinroq tizimga qaytish imkoniyati tug‘iladi. Guruh bosqichida xavf ortadi, hisob-kitoblar qiziqarli bo‘ladi, “bir marta yutib, baribir o‘tib ketish” kamroq uchraydi.

Bu g‘oya instinktga zid, lekin amalda tozaroq ko‘rinadi: 72 ta o‘yinni o‘ynab, atigi 16 ta jamoani chiqarib yuboradigan hozirgi formatdan ko‘ra mantiqliroq. Biroq boshqa savol yonib turibdi: bunday hajmdagi turnirni kim o‘tkaza oladi? Stadionlar, mehmonxonalar, mashg‘ulot bazalari, media infratuzilma – bular hammasi boy davlatlar foydasiga ishlaydigan filtrga aylanib qolmaydimi?

Infantino esa allaqachon oldinga qarab yuribdi. Savol esa shu: qolgan dunyo bunga yetib oladimi yoki yo‘q?

Fransiyani kim to‘xtata oladi?

Maydondagi katta hikoya boshqa: hozirgi Fransiya. Qaysi terma jamoa ularni to‘xtata oladi?

Ispaniya – birinchi nomzod. Rodri jarohatdan keyingi o‘ziga o‘xshash holatiga qaytib boryapti, o‘yin ritmini aynan u belgilaydi. Lekin Lamine Yamal hali ham to‘liq sog‘lom ko‘rinmaydi, undan ko‘proq keskinlik, ko‘proq yakunlovchi harakatlar kutilyapti. Agar u o‘z darajasiga qaytsa, Ispaniya Fransiyaga qarshi eng to‘liq qurollangan jamoa bo‘lishi mumkin.

Angliya – boshqa yo‘l bilan xavfli. Ular Fransiyani yarim himoyada “yugurib yutish” salohiyatiga ega. Yosh, dinamika, pressing. Lekin orqa chiziq savol ostida: mudofaa bosimga uzoq chiday oladimi? Uzoq turnirda, yuqori darajadagi raqibga qarshi, birgina xato ham hammasini buzishi mumkin.

Argentina? Bu safar ularning markazida yetarli kuch yo‘q. Hujumda iste’dod bor, tajriba bor, Lionel Messi bor. Ammo Fransiya kabi atletik va chuqur tarkibga ega jamoaga qarshi o‘rtada kamchilik seziladi. Shu sabab, ular uchun bu toqqa chiqish oson bo‘lmaydi.

Messi, Maradona va bir bolalik illyuziyasi

Har bir katta turnir oxir-oqibat bitta ism atrofida aylanadi. Hozir bu – Lionel Messi. Uning barqarorligi, davomiyligi, har mavsumda yuqori darajada qolish qobiliyati futbol tarixida deyarli tengsiz. Shu bois ko‘pchilik uni eng zo‘r deb biladi.

Lekin kimdir hanuz Diego Maradona davridan chiqa olmaydi. 1986-yil Meksikadagi o‘sha oy – futbolning eng baland cho‘qqisi sifatida eslanadi. “Bitta odam butun dunyoga qarshi” degan afsona o‘sha paytda haqiqiydek tuyulgan. Maradona o‘sha turnirda, keyingi mavsumda Napoli’ni ilk “scudetto”ga yetaklagan paytda shunchaki yulduz emas, butun o‘yin tushunchasini o‘zgartirgan shaxs edi.

Bir bola o‘sha paytda televizor qarshisida Diego raqiblarni birin-ketin yiqitib, ikkinchi golni urganda shunday o‘ylagan: bu futbolning odatiy qismi, bitta odam hammani aylanib o‘tishi mumkin. Yillar o‘tib esa bitta haqiqat ayon bo‘ldi – bu faqat Maradona qila oladigan ish bo‘lgan. Futbol jamoaviy o‘yin, deyishadi. U esa bu gapni qisqa muddatga bo‘lsa ham inkor etib qo‘ygandek bo‘ldi.

Messi – buyuklikning marafonchi timsoli. Maradona esa bir oy ichida tog‘ni ag‘darib tashlagan sprinter.

Angliya, Argentina va kichik taktik boshqotirma

Angliya – Argentina uchrashuvi haqida o‘ylaganda, nafaqat tarix, balki taktika ham ko‘z oldiga keladi.

O‘ng qanotda Reece James start olishi kutiladi, chapda esa Nico O’Reilly. Shunga qaramay, Lewis Hall yoki Luke Shaw bo‘lsa, murabbiy ko‘ngli taskin topardi, ammo ikkalasi ham uyda. Zaxiradan tushadigan Spence esa boshqa tipdagi tahdid: tezlik, orqa chiziqqa yugurish, jismoniy bosim. Raqib himoyasini charchatish uchun aynan shunday profil kerak bo‘ladi.

Markazda esa yana bitta bahs: John Stones. U futbolchi sifatida juda yuqori baholanadi, lekin sof himoyachi sifatida hamma ham ishongan emas. Tezlik yetishmasligi Álvarez va Lautaro kabi hujumchilarga qarshi muammo bo‘lishi mumkin. Messi’ni kuzatish, bo‘sh zonalarni yopish – bu nafaqat texnika, balki tajriba va o‘qish qobiliyatini talab qiladi. Qog‘ozda hammasi chiroyli, lekin maydon bunday gaplarga ishonmaydi.

Portugal: oltin avlod, xira futbol

Portugaliya tarkibiga qarasangiz, o‘rtada ikki karra Chempionlar Ligasi g‘olibi bo‘lgan yulduzlar, ularning oldida Bruno Fernandes. Qog‘ozda – orzu liniyasi. Ammo Roberto Martínez qo‘lida bu jamoa xira, jur’atsiz, hatto zerikarli ko‘rinmoqda.

Bruno Fernandes haqida bitta muhim nuqta bor: u vaqt talab qiladigan futbolchi. U doim xavf izlaydi, murakkab pas beradi, risk qiladi. Uni 20 daqiqa oldin almashtirsangiz, u “bir narsa sodir bo‘lishi” ehtimolini keskin kamaytirasiz. Uni orqaga – himoyachilardan to‘p olish darajasiga tushirib qo‘ysangiz, o‘zingiz ham uni o‘chirasiz.

Shunday tarkib bilan shunchalik rangsiz o‘yin ko‘rsatish – alohida fenomen. Shuning uchun ham ko‘pchilik bir savolni berayapti: shu avlodni boshqarish imkoniyati José Mourinho qo‘liga tushganda nimalar bo‘lardi?

Mourinho: terma jamoa o‘rniga Bernabéu sahnasi

Ko‘p kuzatuvchilar allaqachon Mourinho’ni terma jamoa futbolida tasavvur qilib ulgurgan edi. Portugaliya bilan – ayniqsa. Bu tarkib bilan u hech bo‘lmaganda Martínezdan yomonroq bo‘lmasdi, degan fikrlar yangrayapti.

Lekim taqdir uni boshqa yo‘lga burdi: Real Madrid yana eski sehrgarga qaytdi, yana bir bor o‘tmishdagi shon-shuhratni tiklashga urinmoqda. Bu tayinlovning sport tomoni haqida savollar ko‘p, ammo bitta narsa aniq – bu sahna tomoshabop bo‘ladi. Har kuni sarlavha, har hafta bosim, har oy mojaro xavfi.

Mourinho terma jamoaga bormadi, lekin futbolga yana bir dramaturg qaytdi.

Bellingham, Tuchel va “yurishdan oldingi to‘qnashuv”

Yirik turnirlarda keskin lahzalar ko‘payadi. Thomas Tuchel va Jude Bellingham o‘rtasida yuzaga kelgan taranglik ham shunday damlardan biri. Ikkalasi ham g‘alabani hamma narsadan ustun qo‘yadigan, kasbiga jiddiy qaraydigan futbol odamlari. Ikkalasi ham bir-biriga kerak.

Shuning uchun bu mojaroni ko‘pchilik qisqa, hissiyotga boy sahna sifatida qabul qilayapti. Adrenalin tushgach, bunday holatlar odatda kiyinish xonasida yopiladi. Ochiqchasiga charchagan, bo‘shashgan yulduzdan ko‘ra, talablari baland, ba’zan qizishib ketadigan futbolchi murabbiy uchun ko‘proq foydali bo‘lishi ham mumkin.

MetLife’dagi yomg‘ir, Atlanta’dagi orzu

Jahon chempionati nafaqat taktik doskalar, balki shaxsiy hikoyalar ham. Bitta muxlis onasini 70 yoshiga bag‘ishlab Nyu-Jersidagi Panama o‘yiniga olib boradi. MetLife stadionida tinimsiz yomg‘ir, beton devorlar, biroz qamoqxona kayfiyati. Lekin ular uchun bu baribir bayram.

Oradan ko‘p o‘tmay, yana bir g‘oya: yarim finalga oldindan chipta olish. Yakshanba kungi natijani kutmasdan. Besh farzand, yaqinda tug‘ilishi kutilayotgan yana biri, moliyaviy xavotir, qimmat aviachiptalar – hammasi bir tomonda. Boshqa tomonda esa sakkiz yoshli bola va uning butun umr eslab yuradigan kuni.

Oxir-oqibat qaror qabul qilinadi: Manchester’dan Parij orqali Atlanta’ga parvoz, stadion yonidagi mehmonxona, yarim final chiptalari. Otaning ovozi yo‘q, lekin o‘g‘li Digby ishona olmayapti – u Angliyani, ehtimol Messi’ning mamlakat uchun oxirgi o‘yinini stadiondan ko‘radi.

Futbolning eng katta yutug‘i ham shunda: turnir tugaydi, natijalar unutiladi, lekin bunday safarlar oilaviy rivoyatga aylanib qoladi.

Pub’lar: to‘la ekranlar, bo‘sh kassalar

Har bir yirik turnirda ingliz pub’lari haqida “savdo portladi” degan hikoyalar chiqadi. Bu safar esa hamma joyda ham shunday emas.

Stourbridge’dagi Shovel Inn – Jude Bellingham tug‘ilgan shaharchadagi pub – egasi Steve Hopkins uchun bu jahon chempionati so‘nggi bo‘layotganga o‘xshaydi. U olti jahon chempionatini ko‘rgan, avvalgi turnirlar chog‘ida savdo ikki baravar oshganini eslaydi: kechki soat 8 dagi o‘yinga odamlar tushdan keyin yig‘ila boshlardi, kassalar tinmay ishlardi.

Endi esa manzara boshqa. Covid’dan keyingi hayot odatlari o‘zgardi. Tomoshabinlar uyda qolishni, o‘yin boshlanishiga yaqin chiqishni afzal ko‘ryapti. Atmosfera hali bor, lekin barqaror daromad – yo‘q. Hopkins 18 yoshidan beri pub boshqaradi, hozir 64 da. U charchadi, chiqib ketishga qaror qildi.

Yarim final – odatda kassani to‘ldiradigan kecha. U “yaxshi tun” uchun 3 ming funt atrofida savdo qilishini biladi. Bu safar esa “ming funt olsa ham yaxshi bo‘ladi” deb turibdi. Futbol unga oxirgi marta yordam beradimi yoki yo‘q – mana shunday kichik bizneslar uchun ham turnir yakuniy sinovga aylangan.

Murabbiylar, do‘stlik va klubdan tashqari hayot

Zamonaviy futbol tobora ko‘proq biznes va raqamlar haqida gapirayotgan bir paytda, o‘yinchilar va murabbiylar o‘rtasidagi insoniy aloqalar ham o‘zgarib boryapti.

Bir ingliz kriketchi bir paytlar IPL’da raqibiga ataylab haqorat qilishni so‘rashganini, lekin u bilan do‘st bo‘lgani uchun rad etganini aytib bergan. Futbolda ham shunga o‘xshash holat ko‘paymoqda: turli klublardan bo‘lsa-da, o‘yinchilar bir-birini yaxshi ko‘radi, birga o‘ynaydi, NBA’dagi kabi “kross-klub do‘stlik” shakllanmoqda.

Bu ba’zida muxlislar yoqtiradigan “zahar”ni kamaytiradi, lekin o‘yinchilarning ruhiy holati, karerasi uchun boshqacha barqarorlik beradi.

Futbolsiz 63 soat: nafas olish va savollar vaqti

Hozir maydon jim. Lekin savollar ko‘payib boryapti.

64 jamoali jahon chempionati haqiqatga aylanadimi? Fransiyani kim to‘xtatadi? Messi oxirgi marotaba terma jamiyada maydonga tushadimi? Pub’lar, kichik bizneslar, uzoqdan uchib kelayotgan oilalar – bularning barchasi bu turnirdan qanday chiqadi?

Futbol yana bir necha soatdan keyin qaytadi. Lekin bugun, aynan shu sokin oraliqda, o‘yin atrofidagi hayot bizga bitta savolni yana bir bor eslatyapti:

bu o‘yin faqat natijalar haqida emas, to‘g‘rimi?