Gianni Infantino: Siyosiy zilzilalar va Fifa kelajagi

Gianni Infantino uchun bu hafta juda erta tugadi. U o‘zi yoqtirgan ibora bilan aytganda, “uzun hafta” emas, balki siyosiy zilzila bo‘ldi.

Hafta boshida u 15 betlik g‘azabli manifest bilan “yutqazganlar va nafratlanuvchilar”ga hujum qildi, 2026 yilgi World Cup bo‘yicha tanqidlar uchun ularni masxara qildi. “Qalam va qog‘oz ortiga yashiringanlar, ekran ortidan nafrat va yolg‘on mish-mish tarqatuvchilar”ga yozgan bu posti o‘zini ishonchli, mag‘rur rahbar sifatida ko‘rsatish edi.

Hafta oxiriga kelib esa u deyarli yolg‘iz qoldi. Rejalari qulab tushdi, obro‘si zarba yedi, World Cup’ning bir qismini xususiy kapitalga sotish loyihasi esa kulga aylandi. Endi uning Fifa prezidenti sifatidagi kelajagi ham savol ostida.

Maxfiy reja va Times bombasi

Bo‘ron London Times sahifalarida boshlandi. Nashr Infantino World Cup va boshqa Fifa turnirlarining tijoriy huquqlarini alohida sho‘ba kompaniyaga o‘tkazish, uning 20 foizgacha ulushini xususiy investorlarga sotish rejasini ochiqladi. Investorlar guruhiga Thrive Capital boshchilik qilishi, uning bosh direktori Joshua Kushner ekani, u esa Jared Kushnerning ukasi ekani ma’lum bo‘ldi.

Fifa The Irish Times’ga bu yangi tuzilmada Infantino komissar sifatida ishlashi masalasi muhokama qilinmaganini aytdi. Biroq bir narsani aniq qo‘shib qo‘ydi: agar loyiha ma’qullansa, “Fifa prezidenti va Fifa administratsiyasi bu sub’yektda yetakchi rol o‘ynashi shart va zarur”.

Times’ning bu materiali Fifa’ni shoshilinch rejimga o‘tkazdi. Infantino Fifa’ning 211 a’zo assotsiatsiyasi prezidentlariga besh betlik xat yubordi. Unda xususiy kapital rejasi “oltin imkoniyat” sifatida bo‘yaldi: hozirgi 2,7 milliard dollarlik fond o‘rniga 10 milliard dollarlik yangi paket va’da qilindi. A’zolarga 19 sentyabrgacha taklifni ma’qullash va shu orqali kelasi yil 1 yanvardan 20 million dollarlik bonus olish uchun “ro‘yxatdan o‘tish” muddati belgilandi.

Rasmiy ovoz berish sanasi yo‘q. Faqat shoshilinch muddat bor. The Irish Times Fifa matbuot xizmatidan 19 sentyabrga qadar yuboriladigan “qiziqish bildirish” xatlari rasmiy ovoz sifatida qabul qilinadimi, deb so‘raganda, javob yo‘q edi. Nega aynan 19 sentyabr? Yana jimlik.

Shu orada Fifa a’zolarga chorshanba kuni taqdimot faylini yubordi. Unda tashkilot o‘zini “kam monetizatsiya qilingan” deb ta’riflaydi, o‘z daromadlarini Premier League, Champions League va yirik Amerika ligalari bilan solishtiradi. Har bir muxlisdan olinadigan daromad ham ko‘rsatilgan: Fifa bir muxlisdan 1 dollar olayotgan bo‘lsa, NFL 52,80 dollar ishlab topadi.

Asosiy pul manbai — erkaklar World Cup’i. Fifa esa bu to‘rt yilda bir bo‘ladigan turnirni yilma-yil o‘tkaziladigan ligalar bilan yonma-yon qo‘ydi. Bu yo World Cup mohiyatini tushunmaslik, yo uni ham xuddi ular kabi “doimiy siqib ishlatish” istagini bildirardi.

Yo‘l aniq: turnirni yana kengaytirish, ikki yilda bir marta o‘tkazish g‘oyalarini qayta tiriltirish, yuqori daromadni ushlab turish uchun chiptalar narxini baland saqlash va pullik teletranslyatsiyalarga yanada tayanish.

Infantino “musobaqa formatlari albatta o‘zgarmaydi”, deb ishontirdi. Ammo Sky News payshanba kuni Fifa 2030 yilgi World Cup’ni 64 jamoaga kengaytirish bo‘yicha texnik-iqtisodiy asoslash uchun tender e’lon qilganini, ishni aynan 19 sentyabrgacha tugatish talab qilinganini fosh qildi.

Uefa qo‘zg‘oloni va yashirin boykot

Xuddi shu kuni Uefa’ning 55 a’zo assotsiatsiyasi onlayn yig‘ildi. Maqsad – javob pozitsiyasini belgilash. Uefa taklifni keskin tanqid qildi, lekin rasmiy ovoz har bir a’zo assotsiatsiyaning o‘z qo‘lida. Yevropaning bir ovozdan qarshilik ko‘rsatishi ham shubha ostida edi: Chexiya futbol uyushmasidan bir arbob Fifa taklifiga ochiq ekanini omma oldida aytib bo‘lgandi.

FAI prezidenti Paul Cooke Infantino xatini seshanba kuni olgan, lekin Dublin yaqinidagi Abbotstown shtab-kvartirasida hamma og‘iz bekitib turdi. Kengash shu kuni kechqurun yig‘ilib, Fifa rejasini muhokama qildi, Cooke va bosh ijrochi direktor David Courell esa payshanba kuni Uefa yig‘ilishiga ulanishdi.

Yig‘ilishni Uefa prezidenti Aleksander Ceferin olib bordi. U suhbatni o‘zining Infantino bilan buzilgan shaxsiy munosabatlariga emas, masalaning tamoyiliy tomoniga qaratishni so‘radi. 2019 yilda FAI’da vaqtincha bosh direktor bo‘lib ishlagan, hozir Uels futbol uyushmasi rahbari Noel Mooney esa bitta keskin savol berdi: Uefa a’zolari Infantino’ga hanuz ishonadimi?

Taxminan uchdan ikki qismi so‘zga chiqdi. Oxirida Ceferin bitta oddiy, lekin og‘ir savol qo‘ydi: “Kim Fifa musobaqalarida qatnashmaslikka qarshi?” Hech kim qo‘l ko‘tarmadi.

Hech kim “boykot” so‘zini ishlatmadi. Lekin amalda Uefa shunday qaror qabul qildi. Cooke va Courell yig‘ilishni tark etishi bilan FAI kengashi uchun alohida onlayn majlis chaqirildi va vaziyat tushuntirildi.

Uefa bu urush qisqa bo‘lishiga umid qiladi. Biroq yuqori lavozimdagi amaldorlar allaqachon ehtimoliy “B rejasi”ni muhokama qilgan: agar uzilish uzoq cho‘zilsa va Ispaniya bilan Portugaliya World Cup mezbonligini yo‘qotsa, 2030 yilda aynan shu ikki mamlakat bo‘ylab qo‘shimcha European Championships o‘tkazish g‘oyasi stol ustida turibdi.

Boykotning ilk fronti aniq: 6 sentyabrda boshlanadigan ayollar U-20 World Cup’i. Irlandiya uchun esa navbatdagi Fifa musobaqasi – 9 va 13 oktyabr kunlari Qozog‘istonga qarshi ayollar World Cup pley-off bahslari. Irlandiya tayyorgarlikni reja bo‘yicha davom ettiradi, ammo hozircha bu o‘yinlar ham boykot soyasida.

FAI rahbariyati o‘zini g‘alati kulgili vaziyatda topdi: hozirgi holatga ko‘ra, ular kuzda erkaklar Nations League doirasidagi Isroilga qarshi uchrashuvlarni emas, aynan ayollar o‘yinlarini boykot qilayotgan bo‘ladi. Lekin har ikkala holatda ham ular Uefa umumiy pozitsiyasiga mos yuribdi.

Oradan ko‘p o‘tmay, Shimoliy va Markaziy Amerika konfederatsiyasi Concacaf ham o‘zining 41 a’zosi Infantino rejasiga qarshi ovoz berishini tasdiqladi. Fifa esa juma tongida, Irlandiya vaqti bilan soat 4 dan keyin bayonot tarqatdi, rejasini himoya qildi va jarayonni yoritgan OAV’ni “konsultatsiyani buzishda” aybladi.

Konsultatsiya qanchalik “rivojlangan” edi? Germaniya futbol uyushmasi prezidenti va Fifa kengashi a’zosi Bernd Neuendorf bu rejani ilk bor seshanba kuni OAV orqali eshitganini aytdi.

Marokashdagi bayram, Jenevadagi zarbalar

Infantino bu orada Marokashda edi. Throne Day va qirol Mohammed VI taxtga chiqqanining yilligini nishonlayotgan marosimlarda qatnashdi. Donald Trump uni bir paytlar “king of soccer” deb atagan edi, lekin juma tongida u o‘zini qirol emas, taxti qaltis bo‘lgan siyosatchi kabi his qilgan bo‘lsa ajab emas.

Osiyo Futbol Konfederatsiyasi — tarkibida Qatar va Saudi Arabia kabi sobiq va kelajak World Cup mezbonlari bor tuzilma — barcha a’zolari reja ustidan “yo‘q” deganini e’lon qildi. Bu Infantino uchun hal qiluvchi zarba bo‘ldi: endi taklifni o‘tkazish uchun zarur ovozlar yo‘q.

Oradan ko‘p o‘tmay, uning eng yaqin maslahatchilaridan biri, sobiq investitsiya bankiri Carlos Cordeiro iste’fo berdi. U ham bu rejadan bexabar bo‘lganini aytdi. Va bitta savolni o‘rtaga tashladi: qarzdan xoli, milliardlab zaxira mablag‘iga ega Fifa nega umuman xususiy kapitalga muhtoj?

“Futbolning eng qimmat aktividan doimiy ulush sotib, 4,2 milliard dollar yig‘ish mantiqan to‘g‘ri kelmaydi. Bu futbol kelajagini garovga qo‘yish, lekin biror ishonchli asos yo‘q”, – dedi u. 53 kunlik shoshilinch muddat va tushuntirishlardagi noaniqlikni “dunyo o‘yinining kelajagini belgilashning mas’uliyatli usuli emas”, deb atadi.

Endi Infantino faqat xususiy kapital rejasini emas, Fifa prezidentligidagi kelajagini ham himoya qilishi kerak. Kelasi yil mart oyidagi saylovga hozircha raqibsiz kirayotgan edi, ammo bu haftadagi zarba yangi nomzod chiqishiga turtki bo‘lishi mumkin.

Islohot va’da qilgan odam qayerga yo‘qoldi?

Bu g‘alati hafta ikki katta savolni ko‘taradi.

Qanday qilib bunday ko‘lamdagi loyiha 53 kunlik “qabul qilish” muddatigacha yetib bordi-yu, o‘yin ichidagi ko‘plab asosiy tomonlar – hatto ayrim Fifa kengashi a’zolari va Infantino yaqin doirasidagi amerikalik investitsiya bankiri – bundan bexabar qoldi?

Va yana bir savol: Sepp Blatter davrini tugatgan korrupsiya mojarosidan keyin “islohotchi nomzod” sifatida saylangan Infantino qanday qilib bugungi intriga va savdolarning markaziga aylandi?

Angliya futbol uyushmasi sobiq raisi David Bernstein bu hafta BBC’da gapirarkan, Infantino’ni “Fifa bergan hokimiyat bilan o‘zini yo‘qotib qo‘ygan” deb baholadi.

2016 yilda saylanganda Infantino Fifa islohotga jiddiy kirishganining dalili sifatida korporativ boshqaruv bo‘yicha mutaxassis Miguel Maduro’ning Fifa governance and review committee raisi etib tayinlanishini ko‘rsatgan edi. Oradan bir yil o‘tib, Maduro ishdan olindi.

U keyinchalik Britaniya parlamenti qo‘mitasi oldida guvohlik berib, Infantino uning qo‘mitasi Rossiya bosh vazir o‘rinbosari Vitaliy Mutko’ni siyosiy neytrallik qoidalari asosida Fifa kengashiga kiritmaslik qaroriga ta’sir o‘tkazishga uringanini aytdi. O‘sha paytda Fifa bu da’volarni “faktlarga to‘g‘ri kelmaydi” deb rad etgan, qo‘mitalar mustaqilligi “kelajakdagi qarorlar bilan o‘lchanadi”, degandi.

Bugun esa Maduro muammoni shaxsda emas, tizimda ko‘radi. U Infantino xususiy kapital rejasi, 2034 yilgi World Cup’ni Saudi Arabia’ga berish va Fifa Peace Prize’ni Donald Trump’ga topshirish qarorlarini bir xil yo‘nalishdagi alomatlar sifatida ko‘rsatadi.

“Bu – Fifa prezidentining qo‘lida haddan tashqari katta hokimiyat jamlangan boshqaruv modelining natijasi”, – deydi u.

Fifa’da har bir a’zoning ovozi teng. Sportga ixtisoslashgan Fair Square nodavlat tashkiloti bu tizimni “axloqiy xulqni rag‘batlantirmaydigan homiylik modeli” deb tanqid qiladi. Maduro ham shunga urg‘u beradi: “Bu tizim Fifa’da imperator prezidentlikni rag‘batlantiradi. Oldin hamma ‘muammo Havelange’da’ derdi, keyin Blatter keldi. Blatter ketgach, ‘endi Infantino bilan hammasi boshqacha bo‘ladi’ deyishdi. Endi hamma Infantino’dan qutulish kerak deyapti. Men esa Fifa, Uefa va umuman sport boshqaruv organlarini isloh qilish kerak, deyman”.

Uning fikricha, haqiqiy islohot faqat tashqaridan, davlat organlari bosimi bilan keladi. “Aks holda, biz Infantino’dan qutulishimiz mumkin, lekin uning o‘rniga keladigan odam ham unga juda o‘xshash bo‘ladi. Siyosiy arboblar hozircha zarur choralarni ko‘rishga jur’at qilgani yo‘q”, – deydi u.

Superliga soyasi va Yevropa siyosatining uyg‘onishi

Asser International Sports Law Centre rahbari Antoine Duval bu voqeani Yevropa Super League loyihasi bilan qiyoslaydi. U ham futbolni haddan tashqari tijoratlashga urinish edi va barbod bo‘ldi. Lekin iz qoldirdi: Buyuk Britaniyada mustaqil futbol regulyatori g‘oyasini tezlashtirdi.

Infantino’ning sotuv rejasiga qarshi ko‘tarilgan norozilik bu hafta Fifa’ni Yevropa Ittifoqi darajasida ham diqqat markaziga olib chiqdi. Irlandiyalik Yevroparlament a’zosi Barry Andrews Fifa’ni Yevropa Parlamenti qo‘shma qo‘mitasi oldida hisobot berishga chaqirishga tayyorlanmoqda. Yevrokomissiyaning sport bo‘yicha vakili esa X tarmog‘ida “yetar endi” mazmunidagi post qoldirdi.

Duval hamkasblari ilgari surgan “EU Sports Act” g‘oyasini eslatadi. Unga ko‘ra, sport boshqaruv organlari ma’lum qoidalarga bo‘ysunishi, aks holda raqamli gigantlarga nisbatan qo‘llanadigan Digital Services Act kabi yirik jarimalar xavfi ostida qolishi mumkin.

Yevropa Ittifoqi hozircha sportni boshqa tijoriy faoliyatlar kabi to‘liq raqobat huquqi ostiga kiritmagan. Sabab – Yevropa konstitutsiyasidagi sportni “alohida soha va umumiy qadriyat” sifatida e’tirof etuvchi moddalar. Fifa global futbol boshqaruvchisi sifatidagi maqomini, xohlagan a’zosini raqib tashkilotga o‘tishga urinishi uchun jazolash huquqi bilan mustahkamlagan. Bu – monopol mavqe, lekin u sport nomidan amalga oshirilgani uchun hozircha qabul qilinadi.

Infantino xususiy kapital rejasi esa bu maqomni tubdan o‘zgartirish xavfini tug‘dirardi. Duval shunday deydi: “Siz Fifa tuzilmasiga aksiyadorlarni kiritgan kuningiz, Fifa, Uefa va umuman sport boshqaruv organlari Yevropa ichki bozor huquqida hozirga qadar egallab kelgan maxsus maqomni saqlab qololmaydi”.

Reja hozircha muzlatildi. Lekin muzlagan har bir loyiha ortida tizimiy savol qoladi: bu faqat bir rahbarning haddan oshgan ambitsiyasi bo‘ldimi yoki futbol boshqaruvi butunlay qayta yozilishi kerak bo‘lgan davrga kirib keldimi?

Javob, endi, faqat Zurichdagi ofisda emas. Yevropa siyosatchilari, konfederatsiyalar va klublar qanchalik uzoqqa borishga tayyor – kelgusi World Cup’lar taqdirini ham, Fifa’ning o‘zini ham aynan shu narsa belgilab beradi.