Infantino: Futbol Qiroli Siyosiy Maydonda Zaiflanmoqda
Gianni Infantino atigi ikki hafta avval MetLife Stadium tribunalarida o‘zini haqiqiy “King of Football”dek his qilayotgandi. Bu laqabni unga AQSh prezidenti Donald Trump bergan, final kuni esa ikkisi yonma-yon o‘tirib, Ispaniya va Argentina o‘rtasidagi hal qiluvchi bahsni tomosha qildi.
Kubok topshirish marosimida Nyu-York yaqinidagi stadionda hushtaklar yangradi, olomonning bir qismi ularni xushlamadi. Lekin baribir, bu 104-o‘yin – tarixdagi eng yirik Jahon chempionati – Infantino uchun katta g‘alaba sifatida ko‘rildi: maydonda ham, moliyada ham rekord, FIFA uchun esa oltin yomg‘ir. U o‘zini kelasi mart oyidagi navbatdagi saylovda deyarli toj kiyganday tasavvur qilayotgan bo‘lishi tabiiy edi.
Endi esa o‘sha quyoshli manzara go‘yo boshqa davrga tegishli. Infantino global futbolni larzaga keltirgan xato qarori bilan o‘zining eng xavfli siyosiy bo‘shlig‘iga kirib keldi.
Xatoga aylangan reja: FIFA’ni investorlar qo‘liga bog‘lash
Infantino o‘zini deyarli daxlsiz sezayotgan paytda, uning eng katta xatosi paydo bo‘ldi: Jahon chempionatlari va barcha FIFA musobaqalaridan kelajak daromadlarning ulushini xususiy investorlar qo‘liga taklif qilish.
Rejaning markazida Joshua Kushner boshchiligidagi investorlar guruhi turardi. G‘oya sodda, ammo portlovchi edi: FIFA ichida pul ishlab topadigan barcha faoliyatni jamlaydigan yangi sho‘ba – FIFA Forward Enterprise (FFE) – tuziladi, Jahon chempionati, telehuquqlar, homiylik, chiptalar, mehmondo‘stlik paketlari – barchasi shu yerga o‘tkaziladi. So‘ngra FFE’ning taxminan 20 foiz ulushi xususiy sarmoyadorlarga sotiladi.
Baholanayotgan qiymat? 20 milliard dollar. Investorlar kiritadigan summa? 4,2 milliard dollar. Asosiy “yakor investor” – Joshua Kushnerning Thrive Eternal jamg‘armasi.
Bu pul evaziga FIFA’ning 211 a’zo assotsiatsiyasiga bittadan 20 million dollardan taklif qilindi. Taklifni qabul qilish muddati – 19 sentyabr.
Shu paytgacha ular 2023–2026 yillar oralig‘ida yakunlangan Jahon chempionatidan tushgan rekord 15 milliard dollarlik daromad hisobidan keyingi to‘rt yilda 10 million dollardan olishlari kerak edi. Yangi sxema bo‘yicha bu 20 millionga, 2034 yilgacha 22 millionga, 2038 yilgacha esa 24 million dollarga yetishi ko‘zda tutilgan.
Andorra, Montserrat yoki Papua New Guinea kabi kichik federatsiyalar uchun bu – futbol tarixida ko‘rmagan miqyosdagi pul yomg‘iri. Angliya, Ispaniya yoki Fransiya kabi kuchli davlatlar uchun esa, bu raqamlar siyosiy mustaqillik va sport arxitekturasidan ko‘ra muhim emas.
Infantino rejasining nazariy jozibasi shunda edi. Amalda esa u futbolning yuragiga zarba bo‘lib tegdi.
“Hammaning g‘azabi”: qarshilik to‘lqini qayerdan ko‘tarildi?
Futbol klublarida xususiy kapital, suveren jamg‘armalar, neft pullari allaqachon odatiy manzaraga aylangan. Lekin Jahon chempionati – bu boshqa dunyo. Futbolning eng oliy sovrini hanuzgacha muxlislar nazarida puldan ko‘ra shon-shuhrat, ramz va tarix haqida.
Shu bois qarshilik deyarli hamma tomondan keldi.
FIFA vitse-prezidentlarining ayrimlari, yuqori martabali rahbarlar, Yevropa federatsiyalarining barchasi, Osiyo va Shimoliy Amerikadagi futbol uyushmalari, Britaniya bosh vaziri, milliy ligalar global uyushmasi, butun dunyo bo‘ylab muxlislar – deyarli yagona frontga birlashdi.
Infantino juma kuni yakunida o‘zini tobora yakka holda topdi. Uning eng yaqin maslahatchilaridan biri, sobiq Goldman Sachs bankiri Carlos Cordeiro iste’foga chiqdi va bitimni ochiqchasiga “yomon kelishuv” deb atadi. FIFA bosh operatsion direktori Kevin Lamour esa Associated Press orqali shunchalik keskin bayonot berdi-ki, bu deyarli o‘z rahbarini uni ishdan bo‘shatishga undashga teng edi.
Hal qiluvchi zarba esa payshanba kuni keldi: UEFA barcha FIFA musobaqalarini boykot qilishga tayyorligini e’lon qildi – toki Infantino rejasidan voz kechmaguncha.
Bu oddiy tahdid emas. Jahon chempionati, Club World Cup kabi eng katta daromad keltiradigan turnirlarni yillar davomida aynan Yevropa klublari va terma jamoalari zabt etib keladi. Ularning chiqib ketishi – FIFA uchun siyosiy ham, moliyaviy ham falokat.
Yevropa federatsiyalari nimadan qo‘rqdi? Investorlar qiymat izlaydi. Qiymat esa ko‘proq o‘yinlar, kattaroq turnirlar, tiqilinch taqvim demak. Bu esa allaqachon chegaraga yetgan elita futbolchilarga yana yuk, ichki chempionatlar va UEFA Champions League uchun esa e’tibor va daromad yo‘qotish xavfi.
Televizion taqvim allaqachon to‘lib-toshgan, reklama va homiylik bozori cheklangan. Shu fon’da FIFA’ning hech kim bilan jiddiy maslahatlashmasdan, yopiq eshiklar ortida bunday reja ishlab chiqishi Yevropa uchun qabul qilib bo‘lmas xiyonatga aylandi.
Infantino esa o‘tgan yil davomida ko‘proq Trump orbitasida paydo bo‘lib, siyosiy sahnada o‘zini global lider sifatida ko‘rsatishga urinayotgandi. Qizig‘i shundaki, Trumpning o‘zi ham juma kuni bu reja haqida Infantino bilan gaplashmagani, ya’ni masaladan chetda ekani haqida aytdi.
Bosim ostidagi chekinish: reja bekor, lekin savollar ko‘p
Bosim nihoyat natija berdi. Infantino juma kuni reja bekor qilinganini e’lon qildi.
Uning bayonoti qisqa, lekin ma’noli bo‘ldi: u “barcha fikrlarni sinchiklab tinglaganini”, loyiha esa shunday darajadagi bo‘linishlarni keltirib chiqarganini, endi bu “dastlab qo‘yilgan maqsadlar manfaatiga zid” ekanini tan oldi.
Ammo bu kechikkan chekinish uni qutqara oladimi?
Infantino o‘tgan hafta Nyu-Yorkni tark etar ekan, qo‘lida 211 a’zo federatsiyadan qariyb 200 tasining saylovoldi qo‘llab-quvvatlash xatlari bor edi. Hozir esa, reja bekor qilingach ham, bu raqamlar qanchalik haqiqiy, qanchalik mustahkam – aniq emas.
Afrika – uning an’anaviy tayanchi – 54 ovoz bilan hali ham ochiq pozitsiyada. Ular uchun bu miqdordagi pul futbol infratuzilmasini tubdan o‘zgartirishi mumkin. Lekin siyosiy xavf ham katta.
Janubiy Amerikadagi 10 davlatni birlashtirgan CONMEBOL juma kuni reja bo‘yicha taklifni olganini, masalani “zarur qat’iyat bilan” o‘rganishini bildirdi. Tashkilotga FIFA vitse-prezidenti, Paragvaylik Alejandro Dominguez rahbarlik qiladi. U Infantino bilan 2030 yilgi Jahon chempionatini 64 jamoaga kengaytirish masalasida yaqin hamkorlikka tayanadi.
Bu kengayish Argentina, Paragvay va 1930 yilgi ilk Jahon chempionati mezboni Uruguayga qo‘shimcha o‘yinlar berishi mumkin. Hozirgi rejaga ko‘ra, ular faqat bittadan uchrashuv o‘tkazishi kerak, qolgan 101 o‘yin esa Ispaniya, Portugaliya va Marokashga tegishli.
Pul va siyosat bir-biriga shu darajada chirmashib ketganki, har bir ovoz ortida alohida bitim, alohida manfaat turibdi.
Infantino kelajagi: saylov, raqiblar va yo‘qolgan ishonch
Hozir asosiy savol bitta: UEFA boshchiligidagi qarshilik rejaning bekor qilinishi bilan kifoyalanadimi yoki bu Infantino uchun haqiqiy siyosiy sud jarayonining boshlanishi bo‘ladimi?
Lamour va Cordeironing ochiq chiqishlari odatda istalgan tashkilotda prezidentlikni amalda yakunlaydigan hodisa bo‘lardi. FIFA esa oddiy tashkilot emas. Lekin ishonch bir marta chippakka chiqdimi, uni qayta tiklash oson emas.
Nomzodlar uchun ro‘yxatdan o‘tish muddati – 18 noyabr. To‘rt oy o‘tib, 19 mart kuni Rabat shahrida – FIFA’ning Afrika bo‘yicha qarorgohi joylashgan Marokash poytaxtida – navbatdagi prezident saylovi bo‘lib o‘tadi.
Infantino 2019 yilda Parijda, 2023 yilda Kigali’da raqibsiz qayta saylangan. Ustav bo‘yicha unga yana bir to‘rt yillik muddatga huquq bor.
FFE loyihasi esa ko‘pchilik nazarida uning 2031 yildan keyingi shaxsiy kelajagini ta’minlashga qaratilgandek ko‘rindi: Jahon chempionati “komissari”ga o‘xshash yangi rol, hozirgi yiliga 6 million dollardan ortiq maosh va bonuslardan ham kattaroq shartnoma, siyosiy bosimlardan xoli, ammo futbol ustidan real nazorat.
Endi bu orzu chippakka o‘xshaydi.
Agar saylov raqobatli bo‘lsa, g‘alaba uchun kamida 106 ovoz kerak bo‘ladi. Qit’alar hech qachon to‘liq blok holida ovoz bermaydi, lekin Yevropaning 55 ovozi, CONCACAF’ning 35 va Osiyoning 46 ovozi bir tomonda to‘plansa, bu juda kuchli poydevor bo‘lishi mumkin.
Ehtimoliy raqiblar allaqachon tilga olinmoqda. Ko‘pchilik ko‘zini Paris Saint-Germain prezidenti, Qatar vakili Nasser Al-Khelaifi va kanadalik FIFA vitse-prezidenti Victor Montagliani tomon qaratgan.
Bahrayndan bo‘lgan, AFC’ga uzoq yillar rahbarlik qilayotgan Sheikh Salman bin Ebrahim Al Khalifa ham 2016 yilda Infantino bilan bo‘lgan saylovda juda oz farq bilan yutqazgan. U yana bir bor urinib ko‘rish qarorini qabul qilishi mumkin.
Bu nomlar yillar davomida faqat mish-mish darajasida tilga olinardi. Infantino ko‘plab bahsli loyihalarni, jumladan, ommalashmagan islohotlarni ham o‘tkazib kelgan bo‘lsa-da, real raqib paydo bo‘lishi haqidagi gaplar hech qachon jiddiy ko‘rinmagandi.
Endi esa bu gaplar ilk bor haqiqiy siyosiy dasturga aylanish arafasida turibdi. Savol shunchaki shunday: futbol olami Infantino bilan yana to‘rt yilga chidaydimi yoki Jahon chempionatining egasi bo‘lishni xohlagan prezident endi o‘zi uchun yangi maydon qidirishga majbur bo‘ladimi?
