Jahon chempionati: futbol va irqchilik to‘lqini
Jahon chempionati chorak finali arafasida stadionlar tobora shovqinli, murabbiylar taktikalarni charxlayapti, terma jamoalar yakdillikni oshirayapti. Futbol esa yana bir bor siyosat bilan to‘qnash kelmoqda: irqchilik yana bosh ko‘tardi.
“Bu ulkan muammo” - Samuel Okafor, Kick It Out tashkiloti bosh ijrochi direktori
Uch oyog‘idan birini ijtimoiy tarmoqlar kesib tashlayapti. Platformalar deyarli hech kim oldida hisob bermaydi, nazorat sust, filtrlar bo‘sh. Natija esa aniq: bayram bo‘lishi kerak bo‘lgan mundial muhitini onlayn haqoratlar, stadionlardagi qichqiriqlar, irqchilikka yo‘g‘rilgan shiorlar bulg‘ayapti.
Ovozini ko‘targan futbolchilar
Turnir davomida birinchi bo‘lib xavf qo‘ng‘irog‘ini chalganlardan biri Fifpro – futbolchilar xalqaro kasaba uyushmasi bo‘ldi. Ular futbolchilarga nisbatan “o‘sib borayotgan haqoratlar naqshini” qayd etib, ularga himoya kerakligini ochiq aytdi.
Bayonot keskin edi: so‘nggi haftalarda futbolchilar onlayn ham, yuzma-yuz ham haqoratga uchragan, bu hujumlarning katta qismi irqchilik va kamsitishga borib taqalgan. Gap bir-ikki holat haqida emas, tizimli muammo haqida ketayotgani ta’kidlandi. Maydondan tashqarida ham qo‘rqitish, dushmanlik, bosim. Bu endi “futbolning ajralmas qismi” sifatida qabul qilinishi mumkin bo‘lgan darajaga chiqmoqda.
Turnir davomida bir qator aniq voqealar chizig‘ini chizib berdi. Niderlandiya – Marokash o‘yinidan keyin Niderlandiya terma jamoasi futbolchilari onlayn irqchilik hujumiga uchragach, KNVB rasmiy shikoyat berdi. Parij prokuraturasi esa bu hafta Kylian Mbappé ga nisbatan Paragvay senatori tomonidan sodir etilgani aytilayotgan irqchi hujum bo‘yicha tergov boshladi.
London meri Sadiq Khan ham jim o‘tirmadi. U Ofcom regulyatorini Jahon chempionati futbolchilariga, jumladan Angliya terma jamoasiga qarshi “nazoratdan chiqqan” onlayn irqchilikni tekshirishga chaqirdi. “Biz ozchilik nafratparastlarga jamiyatimizni bo‘lib tashlashga yo‘l qo‘ya olmaymiz”, deb yozdi u. Shu orada sobiq Yugoslaviya terma jamoasi va Atlético Madrid hujumchisi Rade Bogdanović Serbiya televideniyesida qora tanli futbolchilar haqida aytgan irqchi gapi bilan jamoatchilik g‘azabini qo‘zg‘adi.
Raqamlar ogohlantiryapti
Fifa ijtimoiy tarmoqlarni himoya qilish xizmati to‘plagan ma’lumotlar yuzadagi ko‘pik emasligini ko‘rsatdi. Guruh bosqichi paytida onlayn haqoratlar 13 baravar oshgani qayd etildi.
Eng og‘ir ko‘rsatkich – irqiy motivlangan hujumlar. Ular barcha belgilangan postlarning 11 foizini tashkil etdi. Qatar-2022 paytida bu ko‘rsatkich 8 foiz edi. Fifa bu raqamlarni “irqiy asosdagi haqoratlar borasida xavotirli yo‘nalish” sifatida baholadi. 100 dan ortiq post huquqni muhofaza qilish organlariga yuborilgan.
Turnir formati kengaygani yoki monitoring tizimlari yaxshilangani ham raqamlarni oshirgan bo‘lishi mumkin. Lekin Samuel Okafor uchun bu yangilik emas: bu ma’lumotlar Kick It Out maydonda eshitayotgan, klublar va futbolchilar orqali ko‘rayotgan manzaraga juda mos keladi.
“Angliya futbolida har hafta futbolchilarga, hakamlarga va ularning oilalariga nisbatan kamsitish holatlari ko‘payib boryapti,” deydi u. “Niderlandiya, Germaniya, Fransiya, Angliya futbolchilari irqchilik hujumiga uchrayotgani ajablanarli emas. Bu biz ichki chempionatlardan bir necha mavsumdir ko‘rib kelayotgan suratning davomidir.”
Yashirin til, ochiq nafrat
Erasmus universiteti (Rotterdam) olimi, sportdagi irqchilikni o‘rganuvchi professor Jacco van Sterkenburg siyosiy maydondagi o‘zgarishlar bilan futbol o‘rtasidagi bog‘liqlikni bevosita ko‘radi. Ko‘plab siyosatchilar ochiq irqchi fikrlarni aytishdan tap tortmayapti, natijada “normal” sanalgan chegaralar siljib ketdi.
Uning ta’kidlashicha, ko‘pchilik ochiq irqchilikni rad etadi, ammo yashirin, imoga asoslangan kamsitish kundalik tilga singib ketgan. Aynan shu nozik, ko‘pincha sezilmaydigan iboralar ochiq nafrat uchun zamin yaratadi.
Futbolda bu til yillar davomida hujjatlashtirilgan: sharhlovchilar qora tanli futbolchilarni ko‘proq “jismoniy kuch”, “tezlik”, “qudrat” bilan tasvirlaydi, ularning taktik aql-zakovati, texnikasi yoki qaror qabul qilish sifatlariga esa kamroq urg‘u beradi. Van Sterkenburg nazarida, mana shu kodlangan gaplar bugungi ochiq irqchilik to‘lqinining bevosita ildizi. “Bu nozik shakllar boshqa, ochiq irqchilik holatlari uchun kontekst yaratadi,” deydi u.
Siyosiy fon: deportatsiyalar soyasidagi mundial
Human Rights Watch vakili Minky Worden uchun Jahon chempionatidagi irqchilikni turnir o‘tayotgan mamlakatdagi siyosiy fonlardan ajratib ko‘rish mumkin emas. Musobaqaning katta qismi AQShda, uzoq yillardan beri muhojirlarga qarshi keskin siyosat yuritayotgan, ksenofob ritorikani ochiq ishlatib kelayotgan ma’muriyat soyasida o‘tayapti.
“Agar yuz minglab odamlar, ko‘pincha rangli jamoalar vakillari deportatsiya qilinayotgan bo‘lsa, bu Jahon chempionatining fonidir,” deydi Worden. “Irqchi hujumlar ko‘payishiga ta’sir qilmayapti, deb bo‘lmaydi.”
Unga ko‘ra, Fifa bu kengroq kontekstga jiddiy javob bermadi. Tashkilot nizomlarida inson huquqlari va kamsitmaslik bo‘yicha bandlar bor, amalda esa ular deyarli ishlamayapti. Aksincha, Fifa o‘zini AQSh ma’muriyati bilan bir safda ko‘rsatishga urinayotgandek taassurot uyg‘otdi: o‘tgan yili AQShda o‘tkazilgan Club World Cup paytida irqchilikka qarshi kampaniyaning ko‘rinishi qisqartirilgani aytiladi, Donald Trump esa yangi joriy etilgan Fifa peace prize ning ilk sovrindori etib e’lon qilindi.
Worden buni tasodif deb hisoblamaydi: “Agar rangli jamoalar doimiy bosim ostida bo‘lsa, Gianni Infantino esa tez-tez Oq uydagi suratlarda Donald Trump bilan yonma-yon ko‘rinib tursa, bu shuni anglatadiki, Fifa ichidagi irqchilikka qarshi tashabbuslar jiddiy emas, degan signal ketadi.”
“Sportwashing” xavfi va yashil chiroq
Human Rights Watch yillar davomida ogohlantirib keladi: Rossiya va Qatar misolidagi kabi, AQShdagi Jahon chempionati ham hukumat uchun “sportwashing” – obro‘ yuvish maydoniga aylanishi mumkin.
“Fifa ning avtoritar rahbarlar bilan hamkorligi hamma joyda bir xil signal yubordi,” deydi Worden. “Rossiya, Qatar va AQShda kamsitmaslik qoidalarini to‘liq ishga tushirmagani nafratparast guruhlarga yashil chiroq yoqdi: futbolchilarni nishonga olish mumkin, baribir jazo bo‘lmaydi.”
Stadionlarda esa o‘yin davom etadi. Futbolchilar chorak finalga tayyorlanar, murabbiylar taktika chizar, muxlislar esa g‘alaba orzusida yonar ekan, savol o‘tkirligicha turibdi: maydondagi o‘yin tezligiga yetish uchun qanchalik kurashsak ham, futbol atrofidagi irqchilikka qarshi kurashda necha mavsum ortda qolamiz?
