Misr terma jamoasining Yangi Zelandiyaga qarshi g‘alabasi va siyosat
Misr terma jamoasi Yangi Zelandiyani 3:1 hisobida yengib, nihoyat Jahon chempionatlaridagi ilk g‘alabasini qo‘lga kiritdi. 92 yillik tarixda ko‘rilmagan natija, mamlakatni nokaut bosqichiga olib chiqqan tarixiy kecha. Ammo o‘yin tugashi bilan diqqat markazi bir zumda maydondan siyosat maydoniga ko‘chdi.
“Ko‘kragimdagi medal” – murabbiydan prezidentga minnatdorlik
Hossam Hassan – Misr futbolining tirik afsonasi, uch karra Afrika chempioni, mamlakat tarixidagi eng sermahsul hujumchilardan biri. Endi esa murabbiy sifatida ham nomini oltin harflar bilan yozdiryapti: saralash bosqichini mag‘lubiyatsiz, 30 ochkondan 26 tasini olib yakunladi, so‘ngra Misrni Jahon chempionatida ilk bor g‘alabaga olib chiqdi va jamoani pley-offga eltib qo‘ydi. Statistikaga ko‘ra, u o‘z vazifasini ortig‘i bilan bajaryapti.
Shunga qaramay, uning so‘zlariga quloq solsangiz, futbol ikkinchi planga tushib qolgandek. Yangi Zelandiyaga qarshi g‘alabadan keyin Hassanning ilk ishi – prezident Abdel Fatah al-Sisiga minnatdorlik bildirish bo‘ldi. Davlat rahbarining tabrik xabarini u “ko‘kragidagi medal” deb atadi, bu xabar “sehrli ta’sir” ko‘rsatganini ta’kidladi va al-Sisi davrida Misr sporti “misli ko‘rilmagan rivojlanish” bosqichiga kirganini maqtadi.
Bu gaplar shunchaki odatdagi diplomatik izoh emasdi. Ular bugungi Misr futboli qanday tizim ichida yashayotganini ochiq ko‘rsatib qo‘ydi.
General soyasidagi afsona
Abdel Fatah al-Sisi – sobiq harbiy general. 2013 yilda hokimiyatni qo‘lga kiritganidan beri u mamlakatda muxolifatning barcha shakllariga keskin zarba berdi, xavfsizlik apparati esa fuqarolik hayotining deyarli har bir qatlamiga chuqur kirib bordi. Futbol ham bundan mustasno emas.
Hossam Hassan esa shu tizim ichida o‘z o‘rnini topgan, hatto uni mustahkamlab berayotgan figuraga aylangan. U ko‘p bora o‘z lavozimini davlatga sodiqlik bildirish uchun minbarga aylantirgan, siyosiy va sport chegaralarini xira qilgan.
Bu sahna bir kunda paydo bo‘lgani yo‘q. 2019 yilgi muvaffaqiyatsiz Afrika millatlar kubogi kampaniyasidan keyin al-Sisi sport vaziri Ashraf Sobhi bilan uchrashuvda: “Nega biz misrlik murabbiylarga ishonmaymiz?” deya savol tashlagan, so‘ng kulib, baribir “natija bir xil” bo‘lishini eslatgan. Xorijlik mutaxassislar davri tugashi kerakligi shunda sezilgandi.
2024 yil boshida Afkonda muvaffaqiyatsizlikdan so‘ng Rui Vitória ishdan olindi va EFA ichki variantga o‘tdi: Hossam Hassan tayinlandi. U hatto shartnomaga ishdan bo‘shatish tovon puli bandini kiritishdan bosh tortgani aytiladi. O‘zi esa bu Jahon chempionatida shartnomasi allaqachon fevralda tugaganini, jamoani “milliy burch” sifatida, emas, professional shartnoma asosida boshqarayotganini aytdi. Ramziy, lekin kuchli ishora.
Davlatdan ochiq buyruq: tanqidni cheklang
Hassan tayinlanganidan bir yil o‘tib, davlatning terma jamoa loyihasini qanday himoya qilayotgani aniqroq ko‘rina boshladi. 2025 yil oxirida bo‘lib o‘tgan CAF/Unilever Afcon Trophy tadbirida vazirlik, EFA, CAF vakillari, sobiq futbolchilar, sharhlovchilar va jurnalistlar bir joyga to‘plandi. Ashraf Sobhi o‘z nutqida jurnalist va tahlilchilardan terma jamoa shtabini tanqid qilmaslikni, ularga “harbiy va siyosiy rahbariyatni qanday qo‘llab-quvvatlasak, xuddi shunday orqa bo‘lishni” so‘radi.
Bu endi nozik ishora emas, ochiq signal edi: terma jamoa – oddiy sport loyihasi emas, siyosiy loyihadir.
Jahon chempionatiga yo‘l olgach, Hassan ham ohangni davom ettirdi: “Muvaffaqiyat piramidaning eng yuqorisidan, davlat rahbarlaridan boshlanadi”, dedi u. Uning eng katta mukofot haqidagi orzusi ham o‘ziga xos edi: “Prezident bilan uchrashish imkoniyati.” Murabbiy nazarida mamlakatni boshqarayotgan odam “hech kim ko‘tara olmaydigan yukni ko‘targan”.
2025 yil iyunida, hech qanday bevosita sabab bo‘lmagan bir pallada, Hossam va uning egizak ukasi, terma jamoa direktori Ibrahim Hassan 30 iyun namoyishlari – 2013 yildagi harbiy hokimiyatga yo‘l ochgan voqealar – yilligi munosabati bilan bayonot chiqardi va bu sanani “qadr-qimmat ramzi” deb atadi.
Tanqidchilar bilan sud maydonida kurash
Hassanlar faqat maqtovlar bilan cheklanib qolmadi. Ular o‘zlariga qarshi bo‘lgan ovozlarni ham nazorat qilishga urinmoqda. Murabbiy odatdagi andozadan butunlay chiqib, kassatsiya sudi darajasidagi yuridik vakilni o‘zining rasmiy huquqiy vakili etib tayinladi. Unga “mish-mish tarqatganlar va futbol hamjamiyatida nizo qo‘zg‘amoqchi bo‘lganlarga qarshi zarur barcha huquqiy choralarni ko‘rish” vakolati berildi.
2025 yil fevralida ushbu advokat OAV ustidan nazorat qiluvchi, ko‘pincha “davlatning bosh senzori” sifatida ta’riflanadigan Supreme Council for Media Regulation (SCMR)ga rasmiy shikoyat yubordi. Sabab – bir teleboshlovchining shaxsiy Facebook sahifasida Hossam va Ibrahim Hassanlarning terma jamoani boshqarishini tanqid qilgani. Shikoyatda bu postlar “terma jamoa boshqaruviga ta’sir ko‘rsatgani” aytildi va regulyatordan ishni shikoyatlar qo‘mitasiga oshirish, “qonunchilikka muvofiq huquqiy choralar ko‘rish” so‘raldi.
SCMR teleboshlovchining vakilini so‘roq qilish uchun chaqirdi, ammo keyinchalik ish bo‘yicha qanday qaror qabul qilingani haqida hech qanday ma’lumot berilmadi.
Belgiya bilan o‘yindan so‘ng egizaklarning advokati yana sahnaga chiqdi: bu safar sobiq terma jamoa futbolchisi va hozirgi sharhlovchi Reda Abdel Aalga efirga chiqishni taqiqlashni talab qilib, yana SCMRga murojaat qildi. Uni “mamlakat xavfsizligi va tinchini buzishga urinish”da va Hassanlarning “rasmiy milliy missiyasi”ga aralashishda aybladi. Bu borada ham hozircha hech qanday qaror e’lon qilinmagan.
Tanqid maydoni endi stadion emas, sud zallari va regulyator komissiyalariga ko‘chgan.
Futbol kimning qo‘lida?
Hossam Hassanning harakatlari Misr futbolining bugungi egalarini aniq ko‘rsatib turibdi. So‘nggi o‘n yillikda futbol infratuzilmasi bosqichma-bosqich harbiy va razvedka xizmatlari bilan bog‘liq tuzilmalar qo‘liga o‘tdi.
Terma jamoa libosidagi homiy – 2016 yilda tashkil etilgan, harbiylarga qarashli Administrative Capital for Urban Development (ACUD). Mamlakatda o‘yin chiptasini olishning yagona yo‘li – Tazkarti ilovasi. Undan o‘tgan har bir muxlis uchun biometrik Fan ID yaratiladi. Tazkarti esa Egypt General Intelligence Service tasarrufidagi yirik media konglomerat – United Media Services (UMS) sho‘ba korxonasi.
Yana bir sho‘ba – Sports United – ichki chempionat, kuboklar, terma jamoa o‘rtoqlik uchrashuvlarini namoyish qiladigan telekanallarni boshqaradi, onlayn translatsiya qilishga ruxsat berilgan yagona sayt ham ular qo‘lida. Klublarning tijoriy huquqlari, stadionlardagi reklama panellari ham shu tizimga bog‘langan.
Stadionlarning o‘zi-chi? Ularni ham UMS tarkibidagi Estadat boshqaradi. Kompaniya o‘zini “zamonaviy boshqaruv tizimlari, professional dizayn va stadionlarni ekspluatatsiya qilish” bilan shug‘ullanuvchi tuzilma sifatida ta’riflaydi va mamlakatdagi “eng ko‘p stadion va sport inshootlarini boshqarish huquqiga ega” ekanini faxr bilan bildiradi.
Jahon chempionati tomosha tajribasi ham shu doirada. Misrliklar o‘yinlarni “Fan Zone”da ko‘rishga undaladi. U to‘liq ACUDga tegishli, Sports United tomonidan tashkil etiladi va kirish faqat Tazkarti orqali ro‘yxatdan o‘tganlargagina ochiq.
Natijada, oddiy muxlis bilan terma jamoa o‘rtasidagi har bir nuqta – chiptadan tortib, ekrandagi translatsiyagacha – davlat xavfsizlik apparati orqali o‘tadi.
G‘alaba nishoni – kimning qo‘lida?
Misr Yangi Zelandiyani yengdi, tarix yaratdi, pley-offga chiqdi. Bu – Hossam Hassan va futbolchilar mehnati, buni hech kim inkor eta olmaydi. Ammo murabbiyning har bir bayonoti, davlat apparatining terma jamoani siyosiy loyihaga aylantirishdagi qat’iyati, tanqidchilarga nisbatan qo‘llanayotgan bosim bitta savolni o‘rtaga tashlaydi:
Bu g‘alabalar kimga xizmat qilmoqda – stadionlarda qo‘shiq aytayotgan muxlislargami yoki ularning har bir qadamini nazorat qilayotgan tizimmiga?
