Anthony Taylor: Hakamlikdan Nafaqaga Chiqqan Sabablari

Besh hafta avval Anthony Taylor dunyo sahnasida edi. Dallasdagi Ispaniya – Portugaliya o‘yinida World Cup nimchorak finalini boshqarayotgan, har bir hushtagi millionlab ko‘zlar ostida yangrayotgan hakam.

Bugun esa, 20 yil ichida ilk bor, yangi ingliz futbol mavsumi boshlanayotganida uning ismi tayinlangan hakamlar ro‘yxatida yo‘q.

Keskin burilish. Tashqaridan qaraganda – birdaniga qilingan, tushunarsiz qaror. Eng yuqori darajadagi maydonlardan – nafaqaga. Nega?

“Tanam va ongim o‘z yo‘liga yetdi”

47 yoshli Taylor bu savolga ilk bor batafsil javob bermoqda. Leeds shahridagi yuristlar ofisida u o‘zini ko‘p yillik bosim va zaharli bahslar qanday ezganini ochiq aytadi.

U o‘tgan oy qisqa bayonot bilan 668 ta ingliz professional o‘yinlari, barcha yirik mahalliy kubok finallari va 163 ta xalqaro uchrashuvdan iborat karerasiga nuqta qo‘ydi. O‘sha matnda u bu ishni “ulkan sharaf” deb atagan, lekin “bosim keskin, nazorat esa uzluksiz” ekanini yozgandi.

Shu bosim uni chetga surdimi?

“Bu ham bir qismi edi”, deydi u. “Har qanday hakam, bu bosim yoki nazorat uni bezovta qilmaydi desa, sizga yolg‘on gapiradi. Bu – tabiiy insoniy reaksiya”.

Taylor hakamlikning eng asosiy ichki dushmanini sanab o‘tadi: xato qilishdan qo‘rquv. Atrofdagi fikrlar. Tomoshabinlar, murabbiylar, ota-onalar, media, hamkasblar. Bularning bari, deydi u, sekin-asta o‘z-o‘ziga ishonchsizlikni, shubhani, ichki parokandalikni tug‘diradi.

“Bu jarayon nazoratdan chiqishi, maydonda nima qilayotganingizga ishonchingizni butunlay yo‘qotishingiz mumkin”, deydi u.

U yillar davomida “barqarorlik”ni, ruhiy chidamlilikni o‘zida shakllantirganini aytadi. Ammo bu ham abadiy emas.

“Uzoq vaqt shunday muhitda ishlaganingizda, ma’lum paytda energiya darajangiz pasayadi. Bu motivatsiyaga, ishonchga ta’sir qiladi. Har safar: ‘Yana chiqishim, xato qilmasligim kerak, mana bu turnirga borishim, mana bu o‘yinni olishim kerak’, degan bosim ostida yashaysiz. Bu juda real his”.

Taylor o‘ziga ishongan, o‘z mexanizmlarini bilganini ta’kidlaydi. Lekin yakuniy qaror boshqa joyda pishib yetilgan.

“Men uchun nafaqaga chiqish qarori – tanam va ongim o‘sha roldagi tabiiy yakuniga yetgani bilan bog‘liq. Endi ular yangi yo‘lga tayyor”, deydi u.

Ikkinchi World Cupida uchta o‘yinni boshqarganidan keyin, u turnir tugashi bilan qarorini qabul qilgan. “Eng zo‘r payt”, deydi u. World Cup – chiziq tortish uchun ideal nuqta bo‘lib ko‘ringan.

Oldindan mashg‘ulotlardagi mashaqqatli yuklamalar, testlar, yugurishlar – bularni sog‘ingani yo‘q. Lekin ichida “ozgina g‘am” borini tan oladi. “Bu hayotimning katta qismi edi. Endi o‘sha muhitda bo‘lmasligimni bilaman”.

“Men o‘zim istagan paytda to‘xtashni xohlaganman. World Cupdan yaxshiroq yakun nuqtasini tasavvur qilish qiyin”, deydi u.

Oila, qurbonliklar va zaharli muhit

Taylor uchun bu faqat sport qarori emas. Bu – oila qarori ham.

O‘tgan yili u oilasi endi uning o‘yinlariga bormasligini aytgandi. Sabab – doimiy haqorat va tahdidlar. 2023 yilgi Europa League finalidan keyin Budapesht aeroportida Roma muxlislari uni va yaqinlarini nishonga olgani hamon yodida.

“Yillar davomida oila va do‘stlaringiz siz qilayotgan ish uchun qanday jiddiy qurbonliklar qilganini o‘ylaysiz”, deydi u. “Oilaviy hayot orqa planga o‘tadi… Shubhasiz, bu ham orqaga chekinish qarorimning katta qismi bo‘ldi”.

Bu faqat oila uchun vaqt topish haqida emas. U yuqori darajadagi hakamlikning doimiy bosimi bilan ham bog‘liq.

“Bu, albatta, eng yuqori darajadagi hakamlarga qo‘yilayotgan talab va nazorat bilan birga keladi. Bu talablarga chiday olmay qoldingiz, degani emas. Lekin ma’lum paytda tanangiz va ongingiz bunday bosimlardan tanaffusga muhtoj bo‘lib qoladi”.

Taylor so‘nggi yillarda ijtimoiy tarmoqlardan uzoqlashgan. Lekin bu ham yetarli bo‘lmagan.

“Bugun futbol yoritilishi 24/7”, deydi u. “O‘tgan hafta oxirida nima bo‘lgani haqida odamlar nima deb o‘ylayotganini bilib olish uchun juda ko‘p platformalar bor”.

Ko‘chada uchragan muxlislar hamisha salbiy bo‘lmaydi. Lekin u o‘zini “yilning 10 oyida akvarium ichida yashayotgandek” his qilganini yashirmaydi.

“Qor uyumi”ga aylangan tanqid va sobiq hakamlar

Taylor nazarida bugungi futbol hakamlariga bo‘lgan bosim “o‘lchovdan chiqqan”. U bunga ayniqsa media muhitini sababchi deb biladi.

“Ko‘p hollarda odamlar faqat tanqid qilish uchun narsa izlaydi – adolatli bo‘ladimi, yo‘qmi, farqi yo‘q”, deydi u. “Bu katta qor uyumiga aylanadi”.

Eng alam qiladigani – bu jarayonda sobiq hakamlarning ham faol ishtiroki.

“Ha, bu meni shaxsan ranjitadi, chunki ko‘p hollarda bunda mutanosiblik bo‘lmaydi”, deydi u. “Biz o‘yinlarni ‘obyektiv’ tahlil qilamiz deb turibmiz – studiyadagi sobiq futbolchi bo‘ladimi, sobiq hakammi – bu tahlil muvozanatli, adolatli bo‘lishi kerak”.

Agar faqat bir tomonlama tanqid bo‘lsa, u fikricha, “qo‘rquv, hurmatsizlik va uyat” madaniyatini yaratadi.

Bugungi tomoshabin esa, deydi u, faqat bitta savolga javob istaydi: qaror to‘g‘rimi yoki noto‘g‘rimi. Oraliq yo‘qdek. Holbuki futbolning o‘zi – “to‘g‘ri” va “noto‘g‘ri” orasidagi katta, bahsli kulrang maydon.

“Lekin hozir bu ko‘p hollarda qabul qilinmaydi”, deydi u.

Shu bois u o‘zini media studiyalarida tasavvur qilmaydi.

“Men o‘zimni kimnidir tanqid qilishni istaydigan joyda ko‘rmayman”, deydi Taylor. “Chunki men odam nima uchun ma’lum qarorni qabul qilganini juda yaxshi tushunaman, deb o‘ylayman”.

“Albatta, xato qaror bo‘lishi mumkin. Lekin ko‘pchilik bu qarorning ortidagi mantiqni tushunishga urinmaydi. Mening ko‘nikmalarim va ishtiyoqim – yillar davomida to‘plagan tajribamni boshqalarga yetkazishga ko‘proq mos keladi”.

Chempionlar Ligasining yo‘qolgan finali va Dallasdagi “do‘zax”

Taylorning katta armoni bor: u hech qachon Champions League finalini boshqara olmadi. Karerasining eng katta bo‘sh joyi – mana shu.

Shunga qaramay, u ikkinchi World Cupidagi tajribasini zavq bilan eslaydi. Faqat Dallasdagi jazirama – alohida bob.

U o‘sha sharoitni “shafqatsiz” deb ta’riflaydi. Ekstremal issiq, yuqori temp, global sahna. Hakam uchun bu ham jismoniy, ham ruhiy sinov.

Shu fonida yana bir doimiy bahs mavzusi qayta ko‘tarildi: VAR.

VAR: adolat va mikroskop o‘rtasida

World Cupda bu safar VAR vakolati yana to‘rt yangi yo‘nalishda kengaydi. Va har safargidek, tortishuvlar, bahslar, qizigan efirlar.

“VAR bilan bog‘liq har qanday narsa qarorlar aniqligini oshirsa – bu yaxshi”, deydi Taylor. U uchun asosiy mezon – adolat hissi.

VAR, deydi u, “katta, yaqqol xatolar” uchun bor. U “mikroskop ostidagi, uzun-uzun tekshiruvlar” uchun emas.

Aynan mana shu chiziq ko‘pincha buzilmoqda.

“Biz mayda-chuyda tafsilotlarga kirib ketmaslikka, tekshiruvlarni cho‘zmaslikka e’tibor qaratishda davom etsak, faqat aniq xato bo‘lgan holatlarda aralashsak, odamlar bu jarayonni ko‘proq qabul qila boshlaydi, ishonch ortadi”, deydi u.

VAR “ortiqcha ishlatilayaptimi?” degan savolga u ochiq javob beradi.

“Ko‘pchilik bunga ba’zi hollarda ha, deb rozi bo‘ladi, deb o‘ylayman. Shuni tan olishimiz kerak: ba’zida tekshiruvlar juda uzoq davom etadi, biz juda mikroskopik bo‘lib ketamiz”, deydi u.

“Bizga hamma narsaga uzoq-uzoq tikilib o‘tirish shart emas. Biz faqat juda aniq, ko‘zga tashlanadigan xato bo‘lganda aralashishimiz kerak”.

Turkiyadagi yangi bob va hakamlar uchun ogohlantirish

Taylor endi maydondan tashqarida yangi sahifa ochmoqda. U Turkiya futbolini larzaga keltirgan keng ko‘lamli hakamlikka oid garov mojarosi fonida u yerda yordam berishni, tizimni sog‘lomlashtirishga hissa qo‘shishni istaydi.

Bu – boshqa bir bosim, boshqa bir siyosat, boshqa bir futbol madaniyati. Lekin u bu safarga tayyor.

Uning so‘zlarida bir ogohlantirish ham bor: bugungi hakamlar nafaqat murabbiylar va muxlislar, balki sobiq hamkasblarining ham keskin tanqidiga nishon bo‘layotganini unutmaslik kerak.

Bu madaniyat qayerga olib boradi? Hakamlar xato qilishdan qo‘rqib, maydonga chiqishdan ham cho‘chiydigan nuqtaga keladimi?

Taylor maydonni tark etdi. Lekin uning berayotgan savollari – yangi mavsum boshlanishida hamon havoda muallaq turibdi.