Concacaf va Fifa rejasiga qarshi chiqdi
Futbolning yuragi bozor stoliga qo‘yilmoqda – va bu safar qit’alar jim turmayapti.
Shimoliy, Markaziy Amerika va Karib havzasi futbol konfederatsiyasi – Concacaf – Fifa’ning Jahon chempionati tijorat huquqlaridan ulushlarni xususiy investorlar qo‘liga topshirish rejasini keskin tanqid qilgan holda, Uefa safiga qo‘shildi.
Bu shunchaki norozilik emas. Bu – boshqaruv va ishonch inqirozi.
“Faqat matbuotdan bildik”
Concacaf rasmiy bayonotida Fifa boshqaruvi va jarayonlar shaffofligidan “chuqur xavotir” bildirganini ma’lum qildi. Eng achinarlisi – ular 20 milliard dollar (taxminan 15 milliard funt sterling)ga baholangan yangi tijorat tuzilmasidagi ulushlarni sotish rejasi haqida faqat matbuot xabarlari orqali bilganini aytmoqda.
Bu reja doirasida Fifa yangi kompaniya – Fifa Forward Enterprise (FFE) – tashkil etib, AQSh banki JP Morgan bilan hamkorlikda uning bir qismini sotish orqali “4,2 milliard dollargacha mablag‘ yig‘ish”ni ko‘zlamoqda. Maqsad – global futbolni rivojlantirish loyihalariga sarmoya kiritish, deya taqdim etilmoqda. Ammo qaror qanday qabul qilinayotgani ko‘plab tomonlarni hayratda qoldirdi.
Concacaf prezidenti Victor Montagliani – 2026 yilgi Jahon chempionatini Shimoliy Amerikaga olib kelishda hal qiluvchi figur, Fifa prezidenti Gianni Infantino bilan bir qatorda ko‘plab o‘yinlarda yonma-yon o‘tirgan inson. Shunday bo‘lsa-da, u ham muzokaralardan chetda qolgan.
Kanadalik rahbar Fifa’ning sakkiz nafar vitse-prezidentidan biri. Bu guruhga Angliya futbol assotsiatsiyasi raisi Debbie Hewitt ham kiradi. Ular ham reja ancha ilgarilab ketgan bo‘lishiga qaramay, jarayondan bexabar bo‘lgani tasdiqlanmoqda. Allaqachon AQSh kompaniyasi Thrive Eternal – Joshua Kushner boshchiligida – investorlar guruhini boshqarish uchun jalb qilingan.
19 sentyabrga qadar bosim ostidagi tanlov
Fifa 211 ta a’zo assotsiatsiyaga qisqa muddatli ultimatum qo‘ydi: 19 sentyabrgacha taklif etilayotgan savdoga rozilik bildirish yoki rad etishlari kerak.
Bitimga qo‘shilganlar taxminan 20 million dollar (15 million funt) atrofida dastlabki to‘lov olishlari kutilmoqda. Mablag‘lar kelasi yil 1 yanvardan boshlab taqsimlana boshlashi rejalashtirilgan.
Concacaf bu uslubni qattiq tanqid qildi:
“Concacaf bu masaladan faqat ommaviy axborot vositalari orqali va keyinchalik matbuot relizi orqali xabardor bo‘ldi. Biz jarayonning yetarli darajada olib borilmagani borasida chuqur xavotirdamiz,” – deyiladi konfederatsiya bayonotida.
Ular mintaqa va butun o‘yin ichida tarqalgan hafsalasi pir bo‘lgan kayfiyatni ifoda etib, shunday deydi: bu darajadagi muhim tafsilotlar tegishli boshqaruv organlari va manfaatdor tomonlar bilan biror marta muhokama qilinmasdan turib, jamoatchilikka taqdim etilgani qabul qilib bo‘lmaydigan holat.
“Biz futbol rahbarlari sifatida o‘yinning omonatdorlarimiz. Fifa, konfederatsiyalar va har bir a’zo assotsiatsiya sport manfaatlarini birinchi o‘ringa qo‘yish majburiyatiga ega. Har bir qaror yaxshi boshqaruv, mustahkam jarayonlar va uzoq muddatli boshqaruv tamoyillari bilan yo‘naltirilishi kerak,” – deya ta’kidlaydi Concacaf.
Ular o‘zlari aynan mana shu doirada ishlashini qayd etib, Fifa oilasidagi barcha ham xuddi shunday yo‘l tutishiga umid bildirdi.
Uefa: “Futbolning ruhi sotilmaydi”
Bu mojaro allaqachon taranglashgan fon ustiga tushdi. Uefa, Concacaf va Osiyo futbol konfederatsiyasi 2030 yilgi Jahon chempionatini 64 ta jamoaga kengaytirish rejasiga qarshi kurashga hozirlik ko‘rayotgan edi. Endi esa xususiy investorlarni jalb qilish g‘oyasi bu xavotirlarni yanada kuchaytirdi.
Qo‘rquv bitta: pul kirsa, to‘xtash qiyin bo‘ladi. Kengayishlar ortidan kengayishlar, Jahon chempionati esa tobora tez-tez o‘tkaziladigan, haddan tashqari tijoratlashgan shouga aylanib ketishi mumkin.
Uefa Fifa’ni “futbolning ruhini sotishga urinishda” ayblab, keskin ohangda chiqish qildi. Yevropa uyi chorshanba kuni favqulodda yig‘ilish o‘tkazib, birgalikdagi javob choralarini – jumladan, sudga murojaat qilish variantini – muhokama qiladi.
Uefa pozitsiyasi aniq: “Bu chiziqni kesib o‘tish – futbol boshqaruv institutlari hech qachon oyoq bosmasligi kerak bo‘lgan hududga kirishdir. Uefa bu masalaga nihoyatda jiddiy qaraydi. Shunday qilishi kerak bo‘lganlar – har bir milliy futbol assotsiatsiyasi. Har bir manfaatdor tomon: ligalar, klublar, futbolchilar, muxlislar, hukumatlar va o‘yinning kelajagiga befarq bo‘lmagan barchadir.”
Eng keskin jumla esa shunday yangradi: “Futbolning ruhi va boshqaruvi savdoga qo‘yiladigan aktivlar emas – ayniqsa kim moliyaviy foyda ko‘rayotgani mutlaqo shaffof bo‘lmagan paytda. Hech birimiz futbol egasi emasmiz. U Fifa’ning sotish uchun mulki emas.”
Siyosiy maydonga ham chiqdi
Mojaro endi faqat futbol doirasida qolmayapti. Buyuk Britaniya yangi bosh vaziri Andy Burnham ham reja tanqidchilariga qo‘shildi. U ijtimoiy tarmoqda sport “investorlarga tegishli emas”ligini ochiq aytdi.
Burnhamning fikri keskin va lo‘nda: Jahon chempionati mahsulot emas, balki dunyo sportidagi eng ulkan musobaqa, va uni hech kim sotish huquqiga ega emas. U shunday yozdi: “Bitimni xohlagancha chiroyli qilib ko‘rsating. Bir parchasini sotganingiz zahoti – o‘zingizni sotgansiz.”
Fifa uchun eng og‘ir savol
Fifa o‘zini “global rivojlanish” va “yangi imkoniyatlar” tilida oqlamoqda. Ammo qit’a konfederatsiyalari va siyosiy maydondan kelayotgan keskin javoblar boshqa manzarani ko‘rsatmoqda: bu yerda gap faqat milliardlarda emas, futbolning kimga tegishli ekani haqidagi asosiy savolda.
211 a’zo assotsiatsiya endi 19 sentyabrga qadar qaror qilishi kerak. Oldilarida ikki yo‘l: qisqa muddatli moliyaviy foydaga rozi bo‘lib, Jahon chempionati atrofidagi nazoratni xususiy kapital bilan bo‘lishish yoki bosimga chiday turib, o‘yinning ruhiy va institutsional mustaqilligini himoya qilish.
Savol endi shunday: futbol tarixidagi eng qimmat bitim sifatida ta’riflanayotgan bu reja – o‘yinni yangi bosqichga olib chiqadimi yoki uning eng muqaddas ramzini savdoga qo‘yilgan brendga aylantiradimi?
