Fifa-Uefa frontida: futbol kelajagi qanday savdoga qo‘yilmoqda
Futbol siyosatidagi navbatdagi bo‘ron endi qog‘ozlarda emas, to‘g‘ridan-to‘g‘ri dunyo chempionatlari taqdiri ustida aylanmoqda. Uefa tarkibidagi 55ta assotsiatsiya shu hafta oxirida favqulodda yig‘ilish o‘tkazadi. Kun tartibi bitta: Fifa’ning yirik musobaqalariga ulush sotish bo‘yicha rejasi.
Gap shunchaki tijorat yangiligi haqida emas. Bu — futbolning eng yirik sahnalariga kim xo‘jayin bo‘lishi masalasi.
Fifa rejasi: yangi kompaniya, eski xavotirlar
Fifa o‘zining asosiy turnirlarini — erkaklar va ayollar Jahon chempionati, Club World Cup va boshqa yirik musobaqalarni — boshqaradigan yangi tijoriy sho‘ba tuzmoqchi. Shu tuzilma orqali tashqi investorlar ulush sotib olishi mumkin bo‘ladi.
Rasmiy bayonotlarda bu g‘oya “butun dunyo bo‘ylab assotsiatsiyalarga ko‘proq mablag‘ tarqatish” deb bezatilmoqda. Ammo savol oddiy: katta pul bilan birga qanchalik katta ta’sir kirib keladi?
Yevropada javob allaqachon tayyor. Uefa bu rejaga Fifa hatto hujjatni rasman e’lon qilishga ulgurmasidan turib, keskin munosabat bildirdi. Financial Times va The Times xabarlaridan keyin Uefa bayonotida bu tashabbus “chiziqdan o‘tish” sifatida ta’riflandi. Diplomatik tildan uzoq, aniq signal.
Virtual yig‘ilish va boykot so‘zi
Bo‘lib o‘tadigan yig‘ilish onlayn formatda o‘tadi. Ammo bu uning og‘irligini kamaytirmaydi. U yerda strategiya chiziladi, pozitsiyalar keskinlashadi, ehtimol, eng keskin variantlar ham stol ustiga qo‘yiladi.
Angliya Futbol assotsiatsiyasi Fifa bilan oldindan maslahatlashilmagani, takliflar Uefa bayonotidan atigi so‘ng e’lon qilingani haqida ochiq norozilik bildirdi. Bunday fon ostida boykot mavzusi hech bo‘lmaganda tilga olinmasligi deyarli imkonsiz.
Uefa o‘zini Fifa ichida ozchilik biladi: 211 a’zodan atigi chorak qismi. Ammo bu chorak — futbolning og‘ir vaznlilari. Dunyo chempionatlarining asosiy favoritlari, yulduzlari va reytinglarni ko‘taradigan jamoalar aynan shu qit’adan.
Bu yozgi Jahon chempionatida chorak finalga chiqqan sakkiz jamoaning oltitasi — Yevropa vakillari, g‘olib esa Spain. 2022 va 2018 yillarda ham raqamlar shunga yaqin: mos ravishda besh va olti yevropalik chorakfinalchi. Raqamlar bir narsani aytadi: Uefa bo‘lmasa, Fifa musobaqalarining tijoriy jozibasi keskin tushadi.
Takrorlanadigan mundial, kengayadigan taqvim
Fifa o‘zini “o‘yinni global miqyosda rivojlantirishga majburmiz” deb oqlamoqda. Shu shior ostida yana bir xavotir paydo bo‘ldi: ko‘proq pul izlab, Jahon chempionati va Club World Cup yanada tez-tez o‘tkazilmaydimi? Ishtirokchilar soni yana oshmaydimi?
Bugungi taqvim allaqachon bo‘g‘ilgan. Yevropa klublar turnirlari kengaydi, xalqaro oynalar siqildi, futbolchilar yuklamasi rekord darajada. Shunday paytda yana yirik musobaqalar sonini ko‘paytirish — nafaqat klublar, balki terma jamoalar murabbiylari uchun ham og‘ir zarba.
Angliya futbol doirasidagi yuqori martabali manbalardan biri BBC Sport’ga bu rejani “o‘yin tarixidagi eng katta tahdidlardan biri, 2021 yildagi European Super League bilan teng darajada” deb baholagan. O‘sha Super League ikki kun ichida qulagan edi.
Bu safar Fifa bunday tez chekinishi ehtimoli ancha past ko‘rinadi.
10 milliardlik va’da va siyosiy sovuqlik
Fifa o‘z rejasi orqali global rivojlanish fondini 10 milliard dollar (taxminan 7,5 milliard funt)gacha kengaytirmoqchi. Har bir 211 a’zoga bir martalik kapital sifatida 20 million dollargacha (15 million funt atrofida) mablag‘ olish imkoniyati va’da qilinmoqda.
Bu raqamlar ko‘plab kichik assotsiatsiyalar uchun jozibali. Lekin Yevropada savol boshqacha: bu pul evaziga qaysi qarorlar nazoratdan chiqib ketadi?
Fifa va Uefa o‘rtasidagi munosabatlar allaqachon tarang. 2021 yilda Arsene Wenger tashabbusi bilan Jahon chempionatini har ikki yilda o‘tkazish g‘oyasi ko‘tarilganda, Uefa keskin qarshi chiqqan, bu rejani ochiqchasiga “qabul qilib bo‘lmaydigan” deb atagan edi.
Taranglik shu bilan tugamadi. Uefa prezidenti Aleksander Ceferin yaqinda o‘tgan Jahon chempionati finalini boykot qildi. Sabablar ro‘yxati uzun: Fifa qarorlari atrofidagi bahslar, siyosiy aralashuvlar, tartib-intizom masalalaridagi shubhali yumshoqlik.
Eng ko‘zga tashlangan misollardan biri — USA hujumchisi Folarin Balogun’ning diskvalifikatsiyasi bo‘yicha holat. AQSh prezidenti Donald Trump aralashuvi ortidan Balogun’ning bir o‘yinlik chetlatilishi shartli jazoga aylantirildi va u Belgiumga qarshi 1/8 final uchrashuvida maydonga tushdi. Bu qaror Uefa doiralarida alohida norozilik uyg‘otgan.
Kim futbolga egalik qiladi?
Endi esa gap bevosita Jahon chempionatining tijoriy yuragi ustida ketmoqda. Investorlar, yangi sho‘ba, milliardlab dollarlar, siyosiy bosim, siqilgan taqvim — hammasi bitta savolga kelib taqaladi: futbol kimga tegishli?
Uefa bu savolga javob izlash uchun favqulodda yig‘ilishga chiqmoqda. Fifa esa o‘z yo‘lidan qaytmaslikka bel bog‘lagan ko‘rinadi.
Keyingi haftalarda qabul qilinadigan qarorlar nafaqat tashkilotlar o‘rtasidagi kuch muvozanatini, balki butun futbol taqvimining kelgusi o‘n yilligini belgilab qo‘yishi mumkin. Savol shuki, kim birinchi bo‘lib yon beradi — siyosatmi yoki o‘yin o‘zi?
