Futbolni tirik tutgan Joe Barriskill

May oyida Georgia shtatining Fayetteville shaharchasida 200 akr maydonga yoyilgan, qiymati 250 million dollarlik yangi shtab-kvartira ochildi. US Soccer Federation bugungi kunda shunday yashaydi: o‘tgan yili tushum 268 million dollardan oshdi, sporting director deyarli bir million, bosh ijrochi direktor esa qariyb 900 ming dollar maosh oldi. Tijorat, moliya va rivojlanish bo‘yicha yuqori lavozimdagilar ham yarmiga yaqinini cho‘ntagiga solib ketadi. Bu – korporativ futbol. Bu – biznes.

Bir paytlar esa shu tizimni deyarli yolg‘iz odam, hammasini bepul qilgan sobiq irlandiyalik velosiped chempioni yuritganini tasavvur qilish qiyin. Uning ismi Joe Barriskill edi.

Shkafdan boshqarilgan federatsiya

Bugun USSF markazi shisha devorli, yaltiroq ofislarda ishlaydi. Barriskill esa bir vaqtlar butun amerikalik futbolni Nyu-Yorkning Tribeca tumanidagi Turtle Linen kompaniyasining kichkina supurgi xonasidan boshqargan. Kunduzi sotuvchi, kechasi esa mamlakat futboli uchun hammasi: prezident, ijrochi kotib, xazinachi.

Hozirgi rahbariyat Mauricio Pochettino kabi murabbiyga yiliga 6 million dollar to‘lash uchun hedge-fund milliarderlarini ishga soladi. O‘sha davrda esa Barriskill o‘zi cho‘ntagiga qo‘l solardi. 1930-, 40-, 50-yillarda u Manhattan ko‘chalarida velosipedda aylangancha, futbolni jon saqlab qolish uchun o‘z mablag‘ini sarfladi.

Amerika futbol tarixidagi eng ta’sirli shaxs shimoliy Irlandiyaning Portadown shaharchasidagi fermer xo‘jaligida ulg‘aygan. 1910 yilda, 21 yoshida Nyu-Yorkka keladi. Ko‘p o‘tmay Turtle Linen’ning markaziy ofisida ish boshlaydi. O‘z yurtida ko‘proq velosipedchi sifatida tanilgan yigit tez orada gazeta sahifalarida “yaxshi va’da berayotgan o‘ng yarim himoyachi” sifatida ko‘rina boshlaydi. Bir hisobotda u Bensonhurst tarkibida Richmond Countyga qarshi o‘yinda “juda chiroyli gol” kiritgani yoziladi. Liga nomi ham o‘sha davrga xos romantika bilan atalgan: “New York and New Jersey Socker League”.

Temir qo‘l va bo‘sh cho‘ntak

1913 yilda tashkil etilgan United States Football Association’ning Astor Hotel’dagi ta’sis yig‘ilishida Barriskill yo‘q edi. Ammo oradan bir yil o‘tib, yangi tashkilotning ilk banketida qatnashdi. Shu bilan 1971 yilgacha cho‘zilgan, deyarli butun umri davom etgan yo‘l boshlandi.

Futbol bu yillarda AQShda ba’zan yashnab, ba’zan so‘nib bordi. Barriskill esa doim markazda qoldi: prezident, ijrochi kotib, xazinachi. Lavozimlar almashdi, lekin ta’sir va nazorat – yo‘q.

U o‘zini yashirmasdi. Tony Cirino yozgan “US Soccer vs The World” kitobida Barriskill shunday deydi:

“Men ishni temir qo‘l bilan yuritardim. Yoqtirmaganlar ketishi mumkin edi, chunki men buni bepul qilardim. Davlat bir tiyinni ham bermadi. Hech kim yordam bermadi. Biz jon-jahdimiz bilan kurashdik, atrofga yurib, yalindim. Rasmiylar ko‘p mablag‘ yig‘ishdi, futboldan qiziqqan do‘stlarimizga xatlar yuborardik. O‘zingiz bilan o‘zingiz bo‘ling, men juda ko‘p pul to‘laganman.

“Doim shunday bo‘lardiki, oxirida yetmay qolsa, ‘yaxshi, davom eting, men yordam beraman’, derdik. Va ular ham berdi. Bizga pul qarz berishdi, qaytib kelishini kutishmadi. Va qaytib kelmadi. Men o‘zim ham pul tikdim, qaytishini kutmadim va u qaytmadi.”

Kun davomida u oddiy omborchi sifatida ish boshlagan, kechalari esa Brooklyn Central’da o‘qigan. Oxir-oqibat Turtle Linen’ning eng yaxshi sotuvchisiga aylangan paytida yiliga 10 ming dollar topardi – o‘sha davr uchun juda katta pul. Ish beruvchilar esa uning ofisdan AQSh futbolini boshqarayotganini bilib, ko‘z yumishardi. U vaqtining katta qismini Olimpiada va Jahon chempionatlariga terma jamoa yuborish uchun pul topishga sarflardi. Ko‘pincha xotini Alice’ni ham maosh olmasdan stenograf sifatida ishlatardi.

Daromad ortidan quvgan nazoratchi

USSF 1945 yilda nomiga “soccer” so‘zini qo‘shib, USSFA bo‘lib qayta nomlangach ham, Barriskillning asosiy quroli o‘sha bo‘lib qoldi – kassani musbat tomonda ushlab turish.

Futbol tarixchisi Roger Allaway ussoccerhistory.org saytidagi maqolasida shunday yozadi: “Barriskill’ning USSFA uchun eng katta xizmati – moliyani ijobiy tomonda ushlab turishdagi qat’iyatidir. U USSFA kassaga tushumning bir qismini olishi kerak bo‘lgan o‘yinlarda doim ko‘rinib turardi, tashkilot bir tiyinni ham kam olmasligiga ko‘z-quloq bo‘lardi.”

U stadionlarda tanish manzaraga aylangan: kichik xaltasi, daftar-qalam bilan kassachining yonida turib, har bir dollarni sanab chiqadigan odam. Bu uslub hammani xursand qilavermasdi.

Allaway yana shunday deydi: “Barriskill davrida ko‘plab odamlar u bilan turli masalalarda to‘qnash kelishgan. U silliq, diplomatik odam emasdi, bugungi kunda amerikalik futbol ko‘tarilgan yorqin, jozibali dunyoda o‘zini noqulay his qilgan bo‘lardi. Shunga qaramay, aynan u futbolning bu yuksalishdan oldingi ‘qorong‘i asrlar’da omon qolishiga hammadan ko‘proq hissa qo‘shgan.”

Yankee Stadium’dagi ikkinchi hayot

Moliyaviy bosim, ehtimol, uni ikkinchi ish izlashga majbur qildi. U Yankee Stadium’da ishlay boshladi. Oddiy ishchi sifatida emas – matbuot tribunasi noziri sifatida. Yogi Berra va Joe DiMaggio davrida bu yerga kelgan jurnalistlar uchun u javobgar edi. Futbolda “qo‘rqinchli” boshliq bo‘lgan Barriskill beysbol jurnalistlari orasida aksincha, juda hurmatli inson bo‘lib qoldi.

1948 yilgi Olimpiada o‘yinlariga AQSh terma jamoasini boshqarib ketayotganida, beysbol bo‘yicha yozadigan jurnalistlar o‘zaro pul yig‘ib, unga hashamatli sayohat sumkasi sovg‘a qilishdi. Bu – ular uchun oddiy nazoratchi emas, stadionning bir bo‘lagi bo‘lib qolganini ko‘rsatardi.

Tanqidga joy yo‘q

Bir yil o‘tib, u o‘zining eng bahsli qarorlaridan birini qabul qildi. Shotlandiyada tug‘ilib, Staten Island’da ulg‘aygan iste’dodli Jack Hynes terma jamoa haqida ochiq gapirdi. Meksikodagi saralash turniri uchun tanlangan tarkib sifatiga shubha bildirdi. Bu gaplar Barriskill qulog‘iga yetib bordi.

U telefonni oldi. Hynes’ni chaqirdi. Qattiq so‘zlar, keskin tanbeh. Va hukm: u endi hech qachon terma jamoa formasini kiyolmaydi.

1950 yilgi Jahon chempionatida AQSh futbol tarixidagi eng mashhur g‘alabaga erishdi – Angliyaga qarshi o‘sha afsonaviy o‘yin. Hynes? Hatto tarkibda ham yo‘q edi. Barriskill bilan chiziqdan o‘tish – martaba uchun hukm bilan barobar edi.

Paradisedagi so‘nggi sahifa

U nafaqaga chiqqach, California shtatidagi nomi ramziy bo‘lgan Paradise shaharchasiga ko‘chib o‘tdi. 1981 yil dekabrida shu yerda vafot etdi. Ammo uning o‘lim xabari futbol hamjamiyatiga tarqalgan paytda, mamlakat bo‘ylab do‘stlari va raqiblari bir-biriga o‘xshash konvertlarni olayotgan edi.

Har yili jo‘natiladigan Barriskill’ning Rojdestvo tabriknomalari.

U salomatligi yomonlashayotganini bilardi. Shunga qaramay, 92 yoshida ham ularni vaqtida jo‘natishga ulgurgan. Hayot bo‘yi federatsiyani minusdan chiqarib kelgan odam oxirgi ishini ham shunday tartibli, silliq va o‘ziga xos qat’iyat bilan yakunladi.

Bugun USSF milliardlab dollarlar aylanadigan bozorning markazida turibdi. Ammo shu ko‘hna tarixning bir chetida, Tribeca’dagi supurgi xonasida, velosipedda Manhattan bo‘ylab aylangan, cho‘ntagidan pul chiqarib, “soccer football”ni tirik qoldirgan bir odamning soyasi hanuz ko‘rinib turibdi. Savol shuki, zamonaviy yirik binolar va yulduz murabbiylar davrida bunday odamlar yana paydo bo‘ladimi?