Just Fontaine: 1958 yilgi jahon chempionati rekordchisi

Bir futbol jahon chempionatida 13 ta gol. Bu raqamning o‘ziyoq hushni uchiradi. Ammo Just Fontaine bu ishni o‘z butsalari ham bo‘lmagan, aslida esa asosiy tarkibda bo‘lishi ham rejalashtirilmagan holda bajarganini eslasak, tarix yanada g‘ayritabiiy ko‘rinadi.

1958 yilgi jahon chempionatida to‘purar bo‘lganiga qaramay, u oltin butsa olmagan. Uning o‘rniga shved gazetasi unga “o‘qdek aniq otuvchi” degan ma’nodagi ramziy sovg‘a – pnevmatik miltiq topshirgan. Shuncha gol, shuncha tarix – mukofot esa oddiy miltiq. O‘sha davr futbolining o‘ziga xos manzarasi.

Har to‘rt yilda uning ismi yana tilga olinadi. Yangi avlod yulduzlari – Lionel Messi, Kylian Mbappe, Erling Haaland, Harry Kane – kim eng ko‘p uradi, kim oltin butsa oladi, degan bahslar boshlanganda, yakunda baribir bitta ism qaytib keladi: Fontaine. Turnir oralig‘ida esa u ko‘pincha faqat viktorina savollarida uchraydigan ismga aylanib qoladi.

2026: rekordga yaqinlashayotganlar

2026 yilgi jahon chempionatida eng zo‘r hujumchilar nihoyat uning soyasiga yaqinlashayotgandek. Mbappe allaqachon sakkizta gol urdi. Messi va Haaland yettitadan, Kane va Jude Bellingham esa ulardan birtadan ortda.

48 jamoali yangi format bu poygada katta rol o‘ynayapti. Yarim finalga chiqqan jamoalar kamida sakkizta o‘yin o‘tkazadi. Qancha ko‘p o‘yin – shuncha ko‘p imkoniyat. Ammo baribir bitta haqiqat o‘zgarmaydi: Fontaine bu 13 ta golni atigi olti o‘yinda urgan.

So‘nggi 50 yildan oshiq vaqt ichida jahon chempionatlarida turnir to‘purari uch martadan ko‘p bo‘lmagan holda olti yoki undan ortiq gol urgan. Shunga qaramay, 1958 yildagi raqam hanuz tepada, boshqalarga faqat yuqoriga qarashgina qolgan.

Marrakeshdan “Les Bleus” tarkibiga

Bugungi futbol muxlislarining ko‘pi uchun Fontaine – mashhur Pele, Messi yoki boshqa daho ismlari qatorida emas. U ko‘proq “rekord egasi” sifatida tilga olinadi, xolos. Aslida esa uning hayoti va karerasi o‘zi yozgan raqamlaridan ham qiziqroq.

2026 yilgi chorak final – France va Morocco o‘rtasidagi o‘yin – ramziy ma’noda “Just Fontaine derbisi” bo‘ldi. Chunki u 1933 yil avgustida aynan Marrakesh shahrida tug‘ilgan. O‘sha paytda Morocco fransuz protektorati edi.

1956 yilda Morocco mustaqillikka erishdi. Ammo o‘sha paytga kelib Fontaine allaqachon France chempionatida yulduzga aylangan, terma jamoadan chaqiruv olgan edi. Shuning uchun ham u jahon chempionatida “Les Bleus” safida maydonga tushdi. Bugungi pasport qoidalari bilan qaralsa, ehtimol u boshqa bayroq ostida o‘ynagan bo‘lardi.

Aslida zaxira bo‘lishi kerak edi

Sport jurnalisti va tarixchi Philip Barker eslatishicha, 1958 yilga kelib ham Fontaine France terma jamoasida birinchi raqamli hujumchi emas edi. Reja bo‘yicha asosiy hujumchi Rene Bliard bo‘lishi kerak edi. Biroq u turnir oldidan o‘rtoqlik uchrashuvida jarohat oladi.

Shu qadar kechikkan o‘zgarish bo‘lganki, Fontaine ochilish o‘yiniga o‘ziga mos butsasiz keladi. U jamoadoshi Stephane Bruey butsalarini qarzga olib, maydonga shunday chiqishga majbur bo‘ladi. Bugungi superbrendlar, shaxsiy dizayndagi butsalar davrida bunday manzara tasavvur qilish qiyin.

Yana bir jihat: Fontaine mavsum davomida tizzasidagi menisk bo‘yicha operatsiya o‘tkazgan, turnirga yetib kelishi ham savol ostida bo‘lgan. Natijada u jahon chempionatiga boshqa ko‘plab futbolchilar kabi charchagan holda emas, aksincha, yangilangan, tetik holatda yetib keldi.

Turnir boshlanishiga qadar uning atigi beshta o‘yini bor edi terma jamoa safida. Lekin bu uni mutlaqo noma’lum futbolchi qilmagan.

Bosim yo‘q, rekord haqida o‘ylamagan davr

Fontaine keyinchalik, 2002 yilda BBC bilan suhbatda o‘sha kunlarni eslar ekan, o‘zini rekord haqida o‘ylamaganini aytadi. O‘sha davr futbolda bugungidek bosim bo‘lmagan. Terma jamoani atigi ikki nafar jurnalist kuzatib yurgan.

Jamoa rahbariyati esa o‘zlariga ham uncha ishonmagan ko‘rinadi: futbolchilarga atigi uchta ko‘ylakdan berilgan, xolos. Ular erta ketamiz, deb o‘ylashgan. Shunday sharoitda hech kim “rekord”, “oltin butsa”, “tarixiy natija” haqida qayg‘urmagan.

Fontaine uchinchi o‘rin uchun o‘yinda ham penalti tepish imkoniyatidan voz kechgani haqida gapirib bergan. O‘sha paytda ham u shaxsiy raqamni emas, o‘yinning o‘zini o‘ylagan.

Reimsdagi yulduz va Yevropa sahnasi

Shunga qaramay, Fontaine klublar darajasida allaqachon yulduz edi. U Nice bilan, keyin esa Reims bilan birga jami to‘rtta Ligue 1 chempionligini qo‘lga kiritdi. 1957-58 yilgi mavsumda Reims mamlakatda “dubl” – chempionat va kubokni birgalikda yutdi.

Jahon chempionatidan bir yil o‘tib, Fontaine Reims safida Yevropa Chempionlar kubogi (o‘sha paytdagi European Cup) finaliga chiqadi. Finalda Real Madridga yutqazishadi, lekin Fontaine turnirda 10 ta gol bilan to‘purar bo‘ladi.

Uning o‘sha davrdagi obro‘sini Raymond Kopa bilan bir xonani bo‘lishgani ham ko‘rsatib turardi. Kopa – Real Madrid yulduzi, France terma jamoasining bosh yulduzi, 1958 yilgi Ballon d’Or sohibi. O‘sha so‘rovnomada Fontaine uchinchi o‘rinni oladi.

Barker ta’riflaganidek, ular terma jamoadagi yig‘inlarda bir xonada turar, o‘yin haqidagi qarashlari, harakatlarni qanday uyg‘unlashtirish haqida gaplashishar edi. Natijada Fontaine jamoaga kirib keliboq suvga tushgan o‘rdakdek moslashib ketdi.

Paraguayga uchlik, Braziliyaga qarshi gol, Germaniyaga to‘rttalik

1958 yilgi jahon chempionatining ilk o‘yinidayoq hammasi o‘zgaradi. Group Two doirasida Paraguayga qarshi o‘yinda France 7:3 hisobida g‘alaba qozonadi, Fontaine esa het-trik qayd etadi. Aynan o‘sha uchlik uning turnirini yoqib yuborgan gugurtdek bo‘ldi.

Keyin esa u to‘xtamaydi. Har bir o‘yinda gol. Har bir bosqichda ishtirok. Hatto yarim finalda ham, 5:2 hisobida mag‘lub bo‘lingan o‘yinda ham u Braziliya darvozasiga yo‘l topadi. O‘sha Braziliya – 17 yoshli Pele boshchiligidagi to‘xtatib bo‘lmas jamoa.

Uchinchi o‘rin uchun o‘yinda Fontaine uchun so‘nggi katta sahna bo‘ldi. West Germany darvozasiga u to‘rtta gol uradi, France 6:3 hisobida g‘alaba qozonadi. Shunday qilib, qarzga olingan butsalar 13 ta golni ko‘rdi.

Soni emas, sifati ham hayratlanarli

Bu gollarni faqat soni bilan o‘lchash adolatdan bo‘lmaydi. O‘sha davrning og‘ir charm to‘plari, deyarli himoyasiz darvozabonlar, qo‘pol himoyachilar fonida Fontaine maydonda bugungi zamonaviy hujumchiga o‘xshab ko‘rinadi.

Paraguayga qarshi o‘yinda u chiziq ortidan kechikib kirib keladigan yugurishlari, ofsayd tuzog‘ini buzib o‘tishi, burchaklarga aniq zarbalari bilan ajralib turadi. Barker ta’riflaganidek, Fontaine tezligi bilan ko‘zga tashlangan, L’Equipe uni “inglizcha uslubdagi hujum yetakchisi – jasur, jangovar, o‘jar” deb yozgan.

Nemislarga qarshi uchinchi goli esa alohida asar. U to‘pni maydon markaziga yaqin hududda qabul qiladi, himoyachilardan o‘zib ketadi va uzoq burchakka aniq zarba beradi. Bu epizodni ko‘rganlar ko‘pincha Michael Owen’ning 1998 yilda Argentina darvozasiga urgan mashhur golini esga olishadi.

1958 yilgi jahon chempionati o‘zi ham gol yomg‘iri bo‘lgan turnir edi: 16 jamoa ishtirok etgan musobaqalarda faqat 1954 yildagina ko‘proq gol urilgan. 1958 yilda jami 126 ta gol qayd etilgan, France esa 23 ta gol bilan turnirning eng sermahsul jamoasiga aylangan.

Birinchi buyuk France jamoasi

Barker fikricha, o‘sha yildagi France terma jamoasi – Fontaine, Kopa va boshqalar bilan – bugungi yulduzli avlodlar bilan bemalol yonma-yon turishi mumkin. 1998 va 2018 yillarda chempion bo‘lgan jamoalar ko‘p tilga olinadi, lekin 1958 yilgi tarkib ularning oldingi yo‘l ochuvchisi edi.

Oldingi beshlik jami 22 ta gol urgan. Bu hujum liniyasining qanchalik qudratli bo‘lganini ko‘rsatadi. Ha, o‘sha davr himoyachilari bugungi standartlar bo‘yicha sekinroq ko‘rinar, ammo France hujumdagi tezkor kombinatsiyalari bilan istalgan davr jamoalariga qarshi gol ura oladigan kuchga ega edi.

Ularni faqat bitta jamoa to‘xtata oldi – 1958 yilgi Braziliya. Futbol tarixidagi eng buyuk terma jamoalardan biri. Bu yerda gap hovli futboli emas, eng yuqori darajadagi standartlar haqida ketmoqda.

Fontaine esa jahon chempionatiga qayta bormadi. 1962 yoki 1966 yillarda France uning xizmatidan foydalana olganida, tarix boshqacha yozilgan bo‘larmidi? Bu savolga hech kim javob topolmaydi.

Maydondan keyingi hayot: futbol uchun kurash

Futbolchilik faoliyatini yakunlagach, Fontaine o‘yin bilan xayrlashmadi. U 1961 yilda France futbolchilar uyushmasi – UNFP’ni tuzishda bosh-qosh bo‘ldi va uning ilk prezidenti sifatida futbolchilarning huquqlari uchun kurashdi.

Murabbiylikni ham sinab ko‘rdi. 1967 yilda ikki o‘yinda France terma jamoasini boshqardi. Keyinroq PSG va Toulouse klublarida ishladi. So‘ng esa ikki yil davomida tug‘ilgan yurti Morocco terma jamoasini boshqarib, katta futbolni o‘sha yerda davom ettirdi.

Barker aytganidek, u bir necha sport do‘konlarini ham yuritgan, turli faoliyatlar bilan shug‘ullangan. Ammo vaqti-vaqti bilan kimdir jahon chempionati tarixidagi rekordchi kimligini so‘rasa, u bu savoldan hanuz zavqlanardi. L’Equipe uning rekordini “mag‘lub etib bo‘lmas” deb atagan.

Fontaine ko‘pincha hazillashib, “200 yildan keyin qaytib kelsam ham, rekordim hanuz turaveradi”, der edi.

2023 yil 1 mart kuni u 89 yoshida hayotdan ko‘z yumdi. U France’ning ikki bor jahon chempioni bo‘lganini ko‘rdi. Kylian Mbappe kabi yangi avlod yulduzlarining paydo bo‘lishiga guvoh bo‘ldi – aynan o‘sha Mbappe bugun uning rekordiga jiddiy tahdid solishi mumkin bo‘lgan kam sonli futbolchilardan biri.

Barker buni shunday savol bilan ifodalaydi: “Mbappe uni ortda qoldirsa, qanchalar ramziy bo‘lardi?” Haqiqat shuki, 13 degan raqam juda baland, juda o‘zgacha. Just Fontaine esa hanuzgacha jahon chempionatlari tarixidagi eng kam baholangan qahramonlardan biri bo‘lib qolmoqda.

Savol endi bitta: 2026 va undan keyingi turnirlarda kimdir bu soyani yorib o‘ta oladimi – yoki qarzga olingan butsadagi 13 ta gol yana o‘nlab yillar davomida qo‘l yetmas cho‘qqi bo‘lib qoladimi?