Dunyoni larzaga keltirgan to‘purarlar: oltin butsasiz qolgan afsonalar

Dunyoni larzaga keltirgan to‘purarlar: oltin butsasiz qolgan afsonalar

Jahon chempionatlari odatda g‘oliblar va rekordlar bilan eslanadi. Ammo har bir turnirning soyasida qolgan, darvoza to‘rini titratib-yu, baribir Golden Boot’ni qo‘lga kirita olmagan hujumchilar ham bor. Ularning ro‘yxati qisqa emas, ismlari esa futbol tarixining eng yorqin sahifalarida turibdi.

Messi va Jairzinho: yettita gol, lekin oltin butsasiz

Bugungi hisob-kitoblar shuni ko‘rsatadiki, erkaklar Jahon chempionati tarixida Golden Boot yutolmagan eng sermahsul to‘purarlar rekordi hozircha ikki buyuk nomga tegishli: Lionel Messi va Jairzinho. Ikkalasi ham bir mundialda yettita gol urgan, lekin mukofot boshqa birovga ketgan.

2022 yil. Messi Qatarda yetti gol urib, final o‘rtalariga kelib to‘purarlar poygasida yetakchilik qilayotgan edi. Biroq Kylian Mbappé sahnaga chiqdi. Finaldagi xet-trik uni sakkiz gol bilan oldinga olib chiqdi va Golden Boot’ni ham, statistik sahifalarni ham o‘zgartirdi. Messiga esa boshqa sovrinlar yetib ortdi: Golden Ball va eng muhimi – Jahon chempionati kubogi.

Jairzinho esa 1970 yilda Braziliya hujumi markazida bo‘lib, yetti marta nishonga aniq zarba berdi. Ammo bu ham yetmadi. O‘sha turnirda Gerd Müller o‘ziga xos dars berdi: 10 gol, ikki marta xet-trik va uchinchi o‘rinni olgan G‘arbiy Germaniya safida haqiqiy gol mashinasiga aylangan.

Gollar yomg‘iri: 1954 va 1958 yillardagi bebahra snayperlar

1954 yilgi mundial tarixdagi eng sermahsul turnir bo‘lib qolmoqda: o‘rtacha 5,38 gol bir o‘yinga. Bunday sharoitda to‘purarlik poygasi ham alohida bo‘ladi.

Germaniyalik Max Morlock, Avstriya hujumchisi Erich Probst va Shveytsariya vakili Josef Hügi – ularning har biri oltitadan gol urdi. Lekin barchasi bir inson soyasida qoldi: Vengriya yulduzi Sandor Kocsis. U nafaqat poygani yutdi, balki raqiblarni ham uzoqda qoldirdi – 11 gol, ulardan bir nechtasi turnir timsoliga aylangan.

1958 yil esa boshqa bir paradoksni taqdim etdi. Pelé va Helmut Rahn oltitadan gol bilan porladi, lekin ular ham yetakchi emasdi. Chunki Just Fontaine o‘sha chempionatda mutlaqo aqldan ozdiradigan darajada samarali bo‘ldi – 13 gol. Bir turnir uchun deyarli fantastik ko‘rsatkich va haligacha yangilanmagan rekord.

Bir zarba, bir ustun va butun taqdir: Rob Rensenbrinkning fojiaviy lahzasi

Ehtimol, bu ro‘yxatdagi eng baxtsiz futbolchi – Rob Rensenbrinkdir. 1978 yilgi finalning so‘nggi daqiqalari, hisob teng, Niderlandiya hujumi. Rensenbrink zarba beradi, to‘p esa g‘alati sakrab, ustunga tegadi va maydonga qaytadi. Agar u zarba golga aylanganida, tarix butunlay boshqacha yozilardi.

Mario Kempes qo‘shimcha daqiqalarda g‘alaba to‘pini urmasdi, Argentina chempion bo‘lmasligi mumkin edi, Rensenbrink esa oltita gol bilan Golden Boot egasiga aylanardi – Kempes beshta gol bilan qolib ketardi. Bitta ustun zarbasi – bitta yo‘qolgan kubok va bitta yo‘qolgan oltin butsaga teng bo‘ldi.

Ayollar mundiali: Mohr, Marta va Rapinoe soyasida qolganlar

Ayollar Jahon chempionatida ham shunga o‘xshash hikoyalar yetarli. 1991 yilda Germaniya hujumchisi Heidi Mohr yetti marta raqib darvozasini ishg‘ol qildi. Kuchli ko‘rsatkich, lekin baribir kifoya qilmadi. Chunki AQSh snayperi Michelle Akers-Stahl o‘sha turnirda 10 gol urdi va barcha e’tiborni o‘ziga tortdi.

2007 yilga kelib, Abby Wambach va Norvegiya hujumchisi Ragnhild Gulbrandsen oltitadan gol bilan poygani qizdirdi, ammo bu safar ham yetakchilik boshqasiga nasib etdi. Braziliya afsonasi Marta yettita gol bilan Golden Boot’ni qo‘lga kiritdi va o‘sha chempionatning ramziga aylandi.

2019 yil Fransiyada esa hisob-kitob yanada nozik bo‘ldi. Alex Morgan va Ellen White final oldidan oltitadan gol bilan jadval tepasida turardi. Morgan hatto uchta golli uzatma bilan ham oldinda edi. Finalda esa vaziyat butunlay boshqacha burildi: Morgan jarima maydonida yiqitildi, penaltini Megan Rapinoe aniq amalga oshirdi. Natijada Rapinoe oltita gol va uchta assist bilan, kamroq daqiqa maydonda bo‘lgani uchun, Golden Boot sohibiga aylandi. Ironiya shundaki, agar o‘sha epizodda Morgan pas berganida va Rapinoe o‘yin davomida gol urganida, Morgan o‘zining to‘rtinchi assisti bilan mukofotni tortib olgan bo‘lardi.

Oltin butsadan bir qadam narida qolganlar: uzun ro‘yxat

Erkaklar Jahon chempionatida yettita gol urib, mukofotsiz qolganlar faqat ikkitagina: Jairzinho (1970) va Lionel Messi (2022).

Oltita gol bilan Golden Boot’ni qo‘lga kirita olmaganlar esa ancha ko‘p:

• Josef Hügi, Max Morlock, Erich Probst – 1954 yilgi gollar yomg‘irida qolib ketgan snayperlar
• Pelé va Helmut Rahn – 1958 yilda Just Fontaine soyasida qolgan yulduzlar
• Helmut Haller – 1966 yilda ham oltita gol bilan mukofotsiz qolgan hujumchi

Besh gol urib ham sovrinsiz qolganlar ro‘yxati esa yanada uzun: Pedro Cea, Gyorgy Sarosi, Gyula Zsengeller, Silvio Piola, Óscar Míguez, Johan Neeskens, Andrzej Szarmach, Rob Rensenbrink, Teófilo Cubillas, Karl-Heinz Rummenigge, Diego Maradona, Careca, Emilio Butragueño, Tomas Skuhravy, Kennet Andersson, Romário, Roberto Baggio, Jürgen Klinsmann, Gabriel Batistuta, Christian Vieri, Miroslav Klose, Rivaldo va 2010 yilda Thomas Müller bilan bir xil gol urib, assistlar sonida yutqazgani uchun Golden Boot’ni boy bergan Diego Forlan, Wesley Sneijder va David Villa.

Ayollar mundialida esa Heidi Mohr (yetti gol), oltita gol bilan sovrindan mosuvo bo‘lgan Abby Wambach, Ragnhild Gulbrandsen, Carli Lloyd, Ellen White, Alex Morgan hamda beshta gol urgan Hege Riise, Anja Mittag, Sam Kerr shu “yarim qadam yetmay qolganlar” safini to‘ldiradi.

Nul ochko: mundialga kelib, hech narsa ololmaganlar

Har bir chempionatda g‘alaba va rekordlar bo‘lganidek, turnirni birorta ochkosiz tark etgan jamoalar ham bo‘ladi. 2026 yilgi mundialda Kanada va Curaçao ilk ochkolarini olgani bilan, boshqa debyutantlar – Jordan va Uzbekistan – uch o‘yinda uch mag‘lubiyat bilan maydonni tark etdi. Ular ochkosiz jamoalar safini kengaytirdi.

Bugungi kunda Jahon chempionati final bosqichiga kelib, birorta ham ochko ololmagan erkaklar jamoalari ro‘yxati shunday:

• El Salvador – 6 o‘yin, umumiy farq -21
• Haiti – 6 o‘yin, -18
• Iraq – 6 o‘yin, -14
• Panama – 6 o‘yin, -9
• China – 3 o‘yin (2002), -9
• Uzbekistan – 3 o‘yinda, -9
• UAE – 3 o‘yin (1990), -5
• Indonesia* – 3 o‘yin (1938), -6
• Togo – 3 o‘yin (2006), -5
• Jordan – 3 o‘yinda, -5

(o‘sha paytda Dutch East Indies nomi bilan ishtirok etgan)

Eng “achchiq” taqdir El Salvadorga tegishli. 1970 yilgi debyutda uch mag‘lubiyat, 1982 yilda esa tarixga kirgan 10:1 hisobidagi mag‘lubiyat – Hungaryga qarshi. Keyingi ikki o‘yinda Belgium va Argentina bilan munosib kurashishdi (0:1 va 0:2), lekin umumiy hisob-kitob shafqatsiz: olti o‘yinda -21 farq. Mundial tarixidagi eng og‘ir umumiy ko‘rsatkich.

Ayollar Jahon chempionatida ham ochkosiz qolganlar bor: Haiti va Panama 2023 yilda uch o‘yinda uch mag‘lubiyatga uchradi, ularga Vietnam qo‘shildi. Oldinroq Equatorial Guinea (2011), Ivory Coast va Ecuador (ikkalasi 2015) ham final bosqichidan ochkosiz qaytgan. Hozircha esa ayollar mundialida ikki marotaba qatnashib, ikkala safar ham birorta ochko ololmagan jamoa yo‘q.

Birinchi g‘alaba – darhol yirik hisob: Kanadadan Turkiyagacha

Kanadaning Qatar ustidan 6:0 hisobidagi g‘alabasi – ularning erkaklar Jahon chempionatlaridagi ilk yutug‘i bo‘ldi. Bu natija ko‘pchilikni bir savolga olib keldi: ilk g‘alabasini bundan ham yirik hisobda qo‘lga kiritgan jamoa bo‘lgandan keyin?

Javob – ha. 1954 yilda Turkiya mundialdagi debyutida ikkinchi o‘yinida South Korea’ni 7:0 hisobida taslim etgan. To‘g‘ri, o‘sha turnirda ular G‘arbiy Germaniyaga qarshi ikki marta yirik mag‘lub bo‘ldi (4:1 va 7:2), lekin South Korea ustidan qozonilgan 7:0 – ularning tarixiy ilk g‘alabasi sifatida qayd etilgan.

Yana bir misol: Italy o‘zining ilk Jahon chempionati g‘alabasini 1934 yilda, ilk o‘yinidayoq USA ustidan 7:1 hisobida qo‘lga kiritgan. Agar Russia’ni SSSR’dan alohida jamoa sifatida ko‘rsak, ularning ham ilk mundial g‘alabasi yirik hisobda: 1994 yilda Cameroon ustidan 6:1.

Uzoq tanaffusdan keyingi qaytishlar: Laudrupdan Mondragóngacha

Jahon chempionati futbolchining karerasida eng yuqori cho‘qqi. Ba’zilar bu sahnaga bir marta chiqadi, ba’zilar ketma-ket turnirlarda o‘ynaydi, yana boshqalar esa orada butun bir avlod o‘tadigan tanaffus bilan qaytib keladi.

Michael Laudrup – bu borada eng esda qolgan misollardan biri. U 1986 yilda Daniya bilan mundialda porladi, ammo mamlakati 1990 va 1994 yillarda mundialga chiqa olmadi. Shunday bo‘lsa-da, Laudrup 1998 yilda yana Jahon chempionatida maydonga tushdi. Eng qizig‘i, o‘sha turnirdagi oxirgi o‘yini – uning butun professional faoliyatidagi so‘nggi uchrashuvi bo‘ldi.

Niall Quinn ham shunga o‘xshash yo‘lni bosib o‘tdi. U Republic of Ireland tarkibida Italia 90’da qatnashdi, 1994 yilda jarohat tufayli maydonga tusha olmadi, 1998 yilga esa jamoa umuman yo‘llanma olmadi. Quinn 2002 yilgi mundialda yana qaytib keldi va uzoq tanaffusni yakunladi.

Costa Rica hujumchisi Hernan Medford – 1990 va 2002 yillar oralig‘idagi uzoq tanaffus bilan esda qolgan yana bir nom. Eng ta’sirli misol esa Faryd Mondragónniki. Colombia darvozaboni 1994 yilgi mundialda zaxirada bo‘ldi, 1998 yilda uch o‘yinda maydonga tushdi, so‘ngra 2014 yilda – 43 yoshida – yana Jahon chempionatida ishtirok etish uchun qaytdi. Birinchi mundial tarkibiga kirganiga 20 yil bo‘lgan paytda yana shu sahnaga qaytish – bu shunchaki statistika emas, butun bir avlodga yetadigan sabr va matonat hikoyasi.

***

Jahon chempionatlari – bu faqat kubokni ko‘tarib turgan kapitanning surati emas. Bu oltin butsaga bir qadam yetmay qolgan to‘purarning nigohi, ustunga tekkan to‘p, hisob 10:1 bo‘lsa ham oxirigacha kurashgan jamoa, birinchi g‘alabasini yetti gol bilan nishonlagan debyutant va 20 yillik tanaffusdan so‘ng yana mundialga qaytgan veteran haqida hamdir.

Navbatdagi turnirda qaysi ism bu g‘aroyib, biroz adolatsiz, lekin aynan shuning uchun ham jozibali ro‘yxatlarga qo‘shiladi?