VAR tizimi: Jahon chempionatida ishonch yo‘q

Bir necha kun avvalgina savol boshqacha edi: Jahon chempionatida video hakam tizimi umuman boshqacharoq qo‘llanilyaptimi? Endi esa savol o‘zgardi. Endi muxlislar bir narsani tushunmayapti – bu VAR qachon ishga tushadi o‘zi?

Gana – Angliya, Braziliya – Shotlandiya, Germaniya – Ekvador. Uch kun, uchta katta bahs, uchta keskin epizod. Uchalasida ham bir xil tuyg‘u: maydondagi qarorlar bilan VAR o‘rtasida hech qanday mantiqiy chiziq yo‘qdek.

Raqamlar esa xotirjam: Jahon chempionatidagi VAR aralashuvlari deyarli Angliyadagi mavsum ko‘rsatkichlariga teng. O‘tgan mavsum Premyer-ligada har o‘yinga o‘rtacha 0,29 ta VAR aralashuvi bo‘lgan, bu turnirda – 0,28. Monitor yoniga chaqiriladigan, subyektiv epizodlar bo‘yicha ham farq katta emas: Angliyada 0,15, Jahon chempionatida 0,17. Qog‘ozda hammasi chiroyli. Maydonda esa – tartibsizlik.

Yuqori “reja”, past ishonch

FIFA hakamlar boshlig‘i Pierluigi Collina futbolni aloqa sporti deb biladi. Uning falsafasi oddiy: har bir to‘qnashuv – qoida buzilishi emas. U bu Jahon chempionatida o‘yin tezroq, oqim uzilmaydigan, kuchli kurashlarga boy bo‘lishini xohlaydi.

Ammo bir joyda chiziqni ko‘tarsangiz, boshqa joyda uni ko‘tarib turish qiyinlashadi. Maydonda ko‘proq qattiq to‘qnashuvlarga “davom ettirilsin” deyilganida, VAR ham shunga moslashishi kerak bo‘ladi. “Aniq va ravshan xato” degan mashhur mezon aynan mana shu joyda xira tortadi.

Premyer-liga yillardan beri shu muammo bilan olishib keladi. Ba’zi turnirlar esa boshqa yo‘lni tanlagan: VAR uchun “planка” pastroq, aralashuvlar ko‘proq. Natijada bir qarashda izchillik paydo bo‘ladi – hamma aralashuv kutadi, ko‘p hollarda ham oladi. Lekin bu asl g‘oyaga zid: VAR eng qo‘pol, ko‘zni qamashtiradigan xatolar uchun yaratilgandi, har bir kichik tegish uchun emas.

Chempionlar ligasi bunga yorqin misol. Har o‘yinga 0,47 ta VAR aralashuvi, 0,36 ta monitorga chaqirish. Demak, u yerda video hakam maydonga ancha tez aralashadi. Ayniqsa qo‘l bilan o‘ynashda. Uefa talqini qat’iy: subyektivlik uchun joy deyarli yo‘q, VARning “boshini qotiradigan” sabablar kam. To‘p qo‘lga tegdimi – himoyachi muammoga tayyor tursin.

Jahon chempionatida esa boshqa manzara. Ayniqsa, bu hafta.

“VAR qahvaga chiqib ketdi”

Seshanba kuni Gana bosh murabbiyi Carlos Queiroz o‘yindan keyingi gapida alamini yashirmadi. Uningcha, Angliyaga qarshi o‘yinda Ezri Konsa tomonidan Prince Kwabena Aduga qilingan to‘qnashuv penalti bo‘lishi kerak edi. Lekin na maydondagi hakam, na VAR bunga javob qaytardi.

Queiroz achchiq kinoya qildi: “VAR qahvaga chiqib ketdi.” O‘yin 0:0 hisobida yakunlandi, ammo muhokama natijadan ko‘ra ko‘proq hakam qaroriga borib taqaldi. Epizod qo‘pol, noaniq emasdi. Aynan shunday holatlar uchun VAR yaratilmaganmidi?

Bir kun o‘tib, boshqa sahna. Braziliya – Shotlandiya, hisob 3:0, lekin asosiy bahs bekor qilingan gol atrofida. Vinicius Jr va Jack Hendry o‘rtasidagi epizoddan so‘ng braziliyaliklarning goli bekor qilindi – hujumchi tomonidan qoida buzildi, degan qaror bilan.

Bu safar esa “yuqori reja” go‘yoki yerga tushdi. Takrorlarda ko‘rinishicha, aksincha, Hendry to‘pga zarba berayotib Viniciusga tepib yuborgandek. Bunday pallada “aniq va ravshan xato” degan mezon qayerda qoladi?

Sobiq Jahon chempionati chiziq hakami Darren Cann “Match of the Day” efirida shunday dedi: Shotlandiya bu yerda biroz omadli bo‘ldi. Uningcha, to‘qnashuv bor, lekin qoida buzilishi darajasida emas. Demak, bu epizodda VAR aslida aralashmasligi ham mumkin edi. Lekin aralashdi.

Germaniya o‘yini – ikki epizod, bitta savol

Payshanba kuni Germaniya – Ekvador uchrashuvi bu haftadagi VAR munozaralariga nuqta qo‘yish o‘rniga, yanada ko‘proq savol ochdi. O‘yinning boshidayoq Leroy Sane tomonidan kiritilgan gol hisobga olindi, ammo bu vaziyatda Alexandar Pavlovicning baland ko‘tarilgan oyog‘i Pedro Vite boshiga tegdi.

Takrorlarda zarba aniq ko‘rinadi. Boshga baland oyoq – klassik “raqibni xavf ostiga qo‘yish” holati. Ko‘pchilik VAR darhol aralashadi, gol bekor qilinadi, deb o‘yladi. Ammo maydondagi hakam Tori Penso qarori o‘z kuchida qoldi, VAR jim turdi.

“Bu Jahon chempionatini tomosha qilayotgan har bir futbolchi shu zahoti: bu raqibni xavf ostiga qo‘yish, bu baland oyoq, bu qoida buzilishi, deb aytadi”, – dedi Joe Hart efirda. Uning fikri qat’iy: qaror noto‘g‘ri. Ellen White ham hayratini yashirmadi: “Nega ko‘rib chiqilmadi, nega gol bekor qilinmadi – tushunmayapman”, dedi u.

Tanaffusdan keyin esa boshqa manzara. Kai Havertz jarima maydonida Joel Ordonez bilan to‘qnashib yiqildi, Penso darhol nuqtani ko‘rsatdi. Penalti. Lekin bu safar VAR – Joe Dickerson – ishga tushdi va hakamni monitorga chaqirdi. Sabab – hujum boshlanishidan oldin, maydon markaziga yaqin joyda Sane tomonidan Vitega qilingan qoida buzilishi.

Yakka olinganda bu ham adolatli aralashuvdek ko‘rinishi mumkin. Vite yiqilishi biroz “bo‘lib-bo‘lib” bo‘lgani ko‘rinsa-da, qoida buzilishi bor. Lekin shu payt hamma o‘sha birinchi epizodni esladi: Pavlovicning baland oyog‘iga VAR nega befarq qoldi? Agar mezon bir xil bo‘lsa, ikkala holatda ham aralashish yoki ikkala holatda ham jim turish kerak emasmi?

Tashqaridan qaraganda go‘yoki video hakamlar avvalgi xato uchun “qarzni uzayotgandek” taassurot qoldirdi. Lekin bu o‘yinda emas, butun turnir bo‘yicha ishonchni yemiradigan narsa – aynan shunday ikkiyuzlama manzara.

Katta jamoalar – kichik zarba

Yirik terma jamoalar uchun esa hozircha VAR unchalik ham og‘ir zarba bermadi. Turnir favoritlariga qarshi subyektiv epizodlarda atigi ikkita salbiy aralashuv qayd etildi: Braziliyaning bekor qilingan goli va Germaniyaning qaytarilgan penaltisi.

Fransiya – Senegal uchrashuvida Sadio Mane va Kylian Mbappe o‘rtasidagi epizod ham katta bahs uyg‘otdi. VAR penalti tavsiya qildi, ammo hakam buni rad etdi. Natija: Mbappe uchun zarba nuqtasi yo‘q, tribunalar va studiyalarda esa yangi savollar. Aynan shu lahza izchillik haqidagi shubhalarni yanada kuchaytirdi.

Collina va uning Dallasdagi markazida ishlayotgan 30 nafar video hakamdan iborat guruhini oldinda og‘ir ish kutyapti. VAR ilk bor futbolga kirib kelganida shior aniq edi: “Minimal aralashuv, maksimal foyda.” Qanchalik go‘zal eshitilmasin, amalda bunga erishish juda mushkul.

Bu g‘oyaning yuragi bitta narsaga bog‘liq: maydondagi hakamning darajasi. Agar birinchi qarorlar tez-tez xato bo‘lsa, “minimal aralashuv” degan tamoyil avtomatik ravishda inqirozga uchraydi. Chunki VAR jim tursa – adolatdan ayrilamiz, ko‘p aralashsa – o‘yin bo‘linib ketadi.

Hozirgi Jahon chempionatida esa eng katta tashvish shunda: na tribunadagi muxlis, na teleko‘rsatuvni tomosha qilayotgan sobiq futbolchi, na o‘yinchilar o‘zlari – hech kim VARning qachon ishga tushishini taxmin qila olmayapti. Raqamlar izchil, qarorlar esa – yo‘q. Shu sharoitda Collina va uning jamoasi turnir tugaguncha o‘sha “shirin nuqta”ni topa oladimi? Yokim VAR yana bir marta texnologiya emas, ishonch inqirozining ramziga aylanadimi?