Argentina va Ispaniya: 1966 yildagi unutilgan sahna
1966 yilning nam, sovuq yoz oqshomi. Villa Park. Bugun 2026 yilgi jahon chempionati finali arafasida Argentina va Ispaniya yana bir-biriga ro‘baro‘ kelishga hozirlanar ekan, u paytdagi o‘yin xotirasi yana yuzaga qalqmoqda. O‘sha paytdan beri bu ikki jamoa mundialda to‘qnash kelmagan. Bu o‘ziyoq tarixning qanday g‘alati burilishlar bilan ishlashini ko‘rsatadi.
O‘sha kuni hisob oddiy edi: Spain 1, Argentina 2. Ammo mazmuni oddiy emasdi. Bu nafaqat guruh bosqichi uchrashuvi, balki o‘z falsafasini o‘zgartirgan Argentina uchun burilish nuqtasi edi.
Himoyadan voz kechgan Argentina
Argentina o‘sha turnirlargacha ko‘proq ehtiyotkor, hisobni ushlab turishga o‘rgangan, qat’iy himoyaga tayangan jamoa sifatida tanilgan edi. Villa Parkda esa butunlay boshqa manzara ko‘rindi.
Ular birinchi daqiqalardan boshlab hujumga tashlanishdi. Orqaga cho‘zilib, raqibni kutib olishmadi, aksincha Ispaniyani o‘z jarima maydoniga tiqib qo‘yishga urinishdi. Bu jur’atli qaror edi. Va u ish berdi.
Markazda bitta ism atrofida hammasi aylangandek tuyulardi: Luis Artime. Guardian muxbiri Cyril Chapman uni o‘sha paytda “to‘xtatib bo‘lmas markaziy hujumchi” deb tasvirlagan. Bu ta’rif o‘yin davomida o‘z tasdig‘ini topdi.
Artime – xatolardan g‘alaba yasagan hujumchi
Artime kechani bir zumda yulduzga aylantirmadi. Aksincha, dastlab u imkoniyatlarni yo‘qotib, asablarni taranglashtirdi.
Dastlabki o‘n daqiqa ichida Argentinaning ikki aniq imkoniyati bo‘ldi. Ikkinchisi – ayniqsa. Mas to‘pni darvoza chizig‘i bo‘ylab mukammal uzatib berdi, Artime esa uni bir zarb bilan darvozaga yo‘llashi kerak edi. Ammo u ortiqcha o‘ylab qoldi. Himoyachilar esa unga vaqt berishni xohlamasdi. Shunday lahzalar ko‘p hujumchilarni sindiradi. Artime esa bundan saboq oldi.
Ispaniya o‘zini tezda qo‘lga oldi. O‘yin ritmini Del Sol va Gento boshqarishga tushdi, to‘p ulardan o‘tmay qo‘ymadi. Shunga qaramay, Argentina orqaga chekinmadi. Odatdagi “himoyaga qaytish” o‘rniga ular hujumni davom ettirishdi. Bu esa maydonda keskinlikni oshirdi.
Ispaniya himoyachilari to‘xtatish uchun qattiq kurashga o‘tdi. Artime yiqildi, Solari ham shifokor yordamini talab qildi. Javoban Argentina ham yumshoq bo‘lmadi – Suarez va Ufarte ham zarba yedi. O‘yin chiziqdan chiqib ketish arafasida edi, ammo bolgariyalik hakam M. Roumentechev qat’iy qarorlari bilan to‘qnashuvni katta janjalga aylantirmadi.
Yomg‘ir, bosim va nihoyat ochilgan hisob
Ikkinchi bo‘lim ham xuddi birinchisidek boshlandi: Argentina oldinga o‘tdi, Artime yana markazda. Va yana yo‘qotilgan imkoniyatlar.
Ferreiro o‘ng qanotdan yorib kirib, uchinchi marta to‘pni markaziy hujumchiga “tabaqada” uzatdi. Artime esa yana zarbani boy berdi. Tomoshabinlar orasida shubha paydo bo‘la boshladi: bu kecha u emas, boshqa kimdir qahramonga aylanishi kerakmikan?
Shu payt osmon ham o‘yinga qo‘shildi. Yomg‘ir yog‘a boshladi. Argentinachilar haqida “yomg‘irni yoqtirishmaydi” degan gaplar yurardi, lekin ular Villa Parkdagi ingliz ob-havosiga tik qarashdi. Tezlikni pasaytirishmadi, pressingni davom ettirishdi.
68-daqiqada bosim nihoyat samara berdi. Solari Ispaniya himoyasini chalkashtirib, jarima maydoniga keskin uzatma amalga oshirdi. Qizil futbolkalar chizig‘i bo‘ylab uchib o‘tgan to‘p Artime oyoqlari ostiga tushdi. Bu safar u ikkilanmadi. Aniq zarba – va darvozabon imkoniyatsiz. Argentina oldinga chiqdi. Oldingi xatolar birdan unutilgandek bo‘ldi.
Ispaniyaning tezkor javobi
Biroq Argentina quvonchi uzoqqa cho‘zilmadi. Atigi olti daqiqa o‘tdi, xolos.
Suarez jarima maydoni tomon noqulay, lekin xavfli uzatma tashladi. To‘p darvozabon Roma uchun ham, himoyachilar uchun ham noqulay balandlikda uchdi. Peiro esa eng tez harakat qilgan futbolchi bo‘ldi – u to‘pga birinchi yetib bordi. Roma to‘pni qaytarishga urindi, ammo faqat uni chiziqdan ichkariga surib yubordi. Hisob tenglashdi, o‘yin esa butunlay ochilib ketdi.
Endi ikkala jamoa ham chekinishni o‘ylamadi. Markazdagi bo‘shliqlar kattalashdi, hujumlar tezlashdi, xatolar soni ham ortdi. Har bir zarba, har bir uzatma taqdirni o‘zgartirishi mumkin edi.
Artime yakuniy zarbani topadi
79-daqiqaga kelib o‘yin o‘z eng yuqori cho‘qqisiga chiqdi. Argentina yana hujumga o‘tdi. Perfurmo pas berdi – aniqligi bilan emas, balki qarorni talab qilishi bilan xavfli uzatma edi.
Artime bu safar ortga qaramadi. Mashq unga foyda berdi, deyish mumkin edi: u o‘sha kecha uchinchi, to‘rtinchi, beshinchi xatolarini eslamadi. Faqat zarba haqida o‘yladi. Qattiq, aniq, darvozabon uchun imkon qoldirmagan zarba. To‘p to‘rni topdi. Hisob – 2:1.
Bu golga Ispaniyaning javobi bo‘lmadi. Ular harakat qilishdi, lekin Argentina endi nafaqat hujumkor, balki aqlli ham edi. Ular vaqtni boshqarishdi, ritmni buzishdi, raqibni asabiylashtirishdi. Yakunda esa maydonni g‘alaba bilan tark etishdi.
Qisqa xotira, uzoq iz
O‘sha Argentina keyinroq chorak finalda Englandga qarshi keskin o‘yinda 0:1 hisobida mag‘lub bo‘ldi. Turnirni mezbonlar yutdi, Argentina esa 1966 yilgi mundialni alam bilan tark etdi. Ammo Villa Parkdagi o‘sha kecha boshqa ma’noga ega bo‘lib qoldi.
Bu – jasoratli qarorlar, hujumni tanlagan, raqibni hayratda qoldirgan, xatolarini golga aylantira olgan jamoa hikoyasi edi. Artime esa o‘sha kechaning ramziga aylandi: avval boy berilgan imkoniyatlar, so‘ngra esa ikki gol bilan tarixga kirgan hujumchi.
Endi, qariyb olti o‘n yillikdan so‘ng Argentina va Spain yana jahon chempionati finalida yuzma-yuz turibdi. Savol bitta: bu safar ham kimdir Villa Parkdagi kabi butun o‘yin taqdirini bitta zarba bilan o‘zgartira oladimi?
