Ayol murabbiylar tennisida qanday o‘zgarishlar bor?
Tennisning eng ko‘rinadigan joylaridan biri – kort chetidagi murabbiylar boksi.
Har ochko tugagach, o‘yinchi nigohi o‘sha tomonga uchadi. Telekamera ham qayta-qayta shu kichik maydonga qaytadi. Kommentatorlar esa ichkaridagi har bir imo-ishorani tahlil qilishga urinadi.
Ammo diqqat bilan qarasangiz – oddiy turnir bo‘ladimi, yo bo‘lmasa tez orada boshlanadigan Wimbledonmi – odatda o‘sha qatorlarda erkaklar o‘tirgan bo‘ladi. Eng yuqori darajadagi ayollar tennisida ham shunday: ayol murabbiylar hanuz kamyob.
Bugun dunyo reytingida ilk 50 talik yakka bahs tennischilaridan atigi to‘rttasining bosh murabbiyi ayol. Shunga qaramay, aynan o‘sha to‘rtlikdan biri yaqinda French Open kubogini ko‘tardi: Conchita Martinez 19 yoshli Mirra Andreeva’ni ilk “Grand Slam” unvoniga yetakladi.
Raqamlar asta-sekin o‘smoqda. Bir nechta ayol murabbiylar o‘yin tepasida – eng yuqori pog‘onada – muvaffaqiyat qozonmoqda. Lekin o‘zini jinsiy tenglik bilan faxrlanadigan sport turi uchun bu savol hanuz o‘tkir: nega hali ham to‘liq stavkali ayol murabbiylar bunchalik kam va bu bo‘shliqni yopish uchun nimalar qilinmoqda?
Mauresmo zarbasi va eski stereotiplar soyasi
2014-yil. Andy Murray sobiq birinchi raqamli Amelie Mauresmo’ni murabbiy sifatida ishga oladi. Qaror – sport nuqtai nazaridan mantiqli, ammo javob? Jinsiy kamsitish to‘lqini. Murray’ning o‘zi ham hayratda qolganini tan olgan edi.
Ularning hamkorligi erkaklar tennisining eng yuqori qatlamida ayol murabbiy ishtirok etgan kam sonli misollardan biri bo‘lib qoldi. Ammo muammo faqat ATP darajasida emas. 2017-yilda WTA Tour’da ro‘yxatdan o‘tgan murabbiylarning atigi 6 foizi ayollar edi. Bugun bu ko‘rsatkich uch barobardan ko‘proqqa o‘sdi – 2026-yilda 19 foiz.
Shunga qaramay, Mauresmo atrofidagi tasavvurlar, shubhalar, “ayol murabbiy qanchalik kuchli bo‘la oladi?” degan savol hanuz yashab keladi. Bunga oilaviy majburiyatlar, tinimsiz taqvim, uzluksiz safarlar qo‘shiladi. Natijada yuqori darajadagi murabbiylikka yo‘l ko‘p ayollar uchun yopiqdek tuyuladi.
Dunyo 13-raqamli tennischi va French Open yarim finalchisi Marta Kostyuk’ning murabbiyi Sandra Zaniewska bu “manzara o‘zgarayotganini” aytadi. Lekin u to‘siqlarni juda yaqin masofadan ko‘rgan.
“Ayollar o‘ynashni tugatgach, odatda oilani boshlash, kamroq sayohat qilish haqida o‘ylashadi,” deydi sobiq tennischi Zaniewska. “Agar menda bolalar bo‘lganida, men ham safarlarda yurmagan bo‘lardim. Shuning uchun men bu nisbat hech qachon 50-50 bo‘ladi deb o‘ylamayman. Lekin joy bor, manzara o‘zgarayapti.”
Hitting-partnyorlar: ko‘rinmas, lekin hal qiluvchi omil
Yana bir nozik nuqta bor: hitting-partnyor. Devor ortidagi bu rol deyarli to‘liq erkaklar tomonidan egallangan.
Eng yulduz tennischilar ko‘pincha murabbiy va hitting-partnyor bilan birga sayohat qiladi. Ammo reytingda pastroq, byudjeti cheklangan o‘yinchilar bunday hashamatga ega emas. Ular ikkala funksiyani birlashtirib bera oladigan murabbiyni tanlashga majbur bo‘ladi.
Savol tug‘iladi: ayollar ayollarga qarshi o‘ynaydigan sportda nega aynan erkak hitting-partnyor “majburiy”dek qabul qilinadi? Gap faqat kuchli zarba va kuchli topspin haqida emasdek. Ko‘proq – kortga olib kiriladigan ishonch, o‘ziga ishongan tana tili, ba’zan hatto kattalashgan ego haqida.
“Ba’zan kulib aytamiz: hitting-partnyor bo‘lib keladigan erkaklarning ego’si shunchalik katta bo‘ladiki, ular hammasini bilaman deb o‘ylashadi,” deydi 34 yoshli Zaniewska. “Top-100 yoki top-50 darajasida hammasi deyarli mental o‘yin, o‘zingga ishonish va ishonchni namoyish eta olishga borib taqaladi. Agar o‘yinchi sizning o‘zingizga ham, unga ham ishonishingizni his qilmasa – buni juda tez sezadi.”
Conchita Martinez aynan shu ishonchni Mirra Andreeva’ga o‘tkaza oldi. O‘tgan yil Roland Garros’dagi yorqin yutuqdan 12 oy avvalroq Andreeva murabbiyi haqida shunday degan edi: “U meni hammadan ko‘ra yaxshiroq tushunadi. U bularning barchasini boshidan o‘tkazgan. U ham ayol. U turda shuncha o‘yin o‘tkazgan, tajribasi ulkan. U Grand Slam chempioni.”
Ayol ishonchi ko‘rinmay qoladigan chiziqlar
Zaniewska fikricha, ayol murabbiylar ko‘pincha o‘z ishonchini boshqacha ifoda etgani uchun nohaq baholanadi.
“Bu ayollar ko‘proq ishonchsiz degani emas,” deydi u. “Biz shunchaki ko‘proq o‘ylaymiz, ko‘proq narsani hisobga olamiz. Kimdandir maslahat so‘rashdan oldin hammasini oxirigacha tushunib olishni xohlaymiz. Tashqaridan qaraganda bu ba’zan ishonchsizlikdek ko‘rinishi mumkin.”
Murabbiylikdagi ayol qiyofasining kamligi esa uzilmas doira yaratadi. Ko‘rinmaydigan kasb – tanlanmaydigan kasb. Zaniewska fikricha, ko‘p o‘yinchilar murabbiy sifatida ayolni oddiy variant sifatida ham tasavvur qilmaydi.
“O‘yinchilar erkak murabbiylarga shu qadar o‘rganib qolgan-ki, ayol murabbiy bilan ishlashni hatto ehtimol sifatida ham ko‘rishmaydi,” deydi u. “Agar siz har doim ma’lum bir tipdagi murabbiy bilan ishlagan bo‘lsangiz, shuni davom ettirasiz. Boshqa narsa bo‘lishi mumkinligini ham o‘ylamaysiz.”
Bugun Andreeva va Kostyuk yoniga Anna Kalinskaya hamda Caty McNally qo‘shiladi – top-50 ichida bosh murabbiyi ayol bo‘lgan yagona to‘rtlik. 2024-yilgi Wimbledon finalchisi Jasmine Paolini, sobiq French Open chempioni Jelena Ostapenko va fransiyalik Diane Parry esa murabbiylik shtabida ayollarni qo‘shib ishlaydi, ammo bosh rol ko‘pincha baribir erkaklar qo‘lida.
Natijada, yuqori sport bosqichiga chiqishni orzu qilayotgan ko‘plab ayol murabbiylar uchun eshiklar yarim ochiq emas – deyarli berk.
“Ko‘rmasangiz, bo‘la olmaysiz”
Tennis afsonasi Billie Jean King yillar davomida bitta fikrni takrorlab keladi: “Ko‘rmasangiz, bo‘la olmaysiz.” Britaniyalik murabbiy Fran Jones buning tirik misoli.
U uzoq vaqt o‘zini 14 yoshgacha bo‘lganlar bilan ishlaydigan murabbiy sifatida “qafasga solingan” his qilgan. Undan yuqori bosqichlarda qanday imkoniyatlar borligi haqida tasavvuri ham bo‘lmagan.
“Turda ko‘p ayol murabbiylarni ko‘rmaysiz,” deydi u. “Mening o‘yin darajamdagi erkaklar turda murabbiy bo‘lib yurganini ko‘rasiz, ammo xuddi shu darajadagi ayollar – yo‘q. Bu deyarli bo‘lmaydi, faqat sobiq top-profilar bo‘lsa, bo‘lmasa.”
Savol o‘zi-o‘zidan tug‘iladi: agar dunyoning eng kuchli ayol tennischilarini murabbiylikda yuksalgan holda ko‘rmasangiz, o‘zingiz bu maydonga qadam qo‘yishni nega xohlar edingiz?
WTA javobi: yo‘lni ko‘rsatadigan dastur
WTA bu bo‘shliqni ko‘rib turibdi va sukut saqlamayapti. Tashkilot Coach Inclusion Programme nomli tashabbusni yo‘lga qo‘ydi – maqsad aniq: ayol murabbiylar uchun aniqroq, ravshanroq yo‘l chizish.
Dastur milliy tennis federatsiyalari bilan hamkorlikda ishlaydi, murabbiylarni rivojlantiradi, ularni kerakli aloqalar va eng muhimi – sahnaga chiqish uchun zarur bo‘lgan jasorat bilan ta’minlaydi.
2021-yilda loyiha ishga tushirilgan paytda WTA reytingidagi top-200 yakka bahs tennischilaridan atigi to‘rttasining akkreditatsiyalangan ayol murabbiyi bor edi. Bugun manzara ancha boshqacha: bu yilgi Indian Wells turnirida 187 nafar murabbiydan 34 tasi ayol bo‘ldi – 18,2 foiz.
“Murabbiylikni odatda mahalliy klubdagi yoshlar bilan boshlaysiz, keyin esa o‘sha dunyoda qolib ketishingiz, o‘zingizni yuqoriga itarmasligingiz mumkin,” deya tushuntiradi dastur kontentini boshqarayotgan Jaslyn Hewitt-Shehadie.
Yaqinda dasturdan muvaffaqiyatli o‘tgan Lauren English esa bu loyiha unga “qadam-baqadam yo‘l xaritasini” berganini, yirik imkoniyatlarni quvib borish uchun “jasorat” baxsh etganini aytadi.
Polshalik 34 yoshli Zaniewska esa allaqachon yuqori qatlamga kirib borgan murabbiy sifatida bu jarayonni chetdan emas, ichkaridan kuzatmoqda.
“Ba’zi ayol o‘yinchilar erkak murabbiylar bilan, boshqalari esa ayol murabbiylar bilan yaxshiroq til topishadi,” deydi u. “Men ‘ayol murabbiylar ayollar uchun har doim yaxshiroq’ demoqchi emasman. Oxir-oqibat hammasi shaxsiy moslikka borib taqaladi.”
Masala ustunlikda emas, imkoniyatda
Gap ayol murabbiylar erkaklardan ustun ekanini isbotlashda emas. Gap – ularning xuddi shunday lavozimlar uchun kurashish, xuddi shunday darajaga chiqish imkoniyatiga ega bo‘lishida.
Tennis kortidagi murabbiylar boksi hali ham ko‘proq erkaklar sahnasi bo‘lib turibdi. Ammo Conchita Martinez qo‘lida French Open kubogini ko‘targan Mirra Andreeva kabi hikoyalar ko‘payib borar ekan, savol yanada keskinlashadi: bu o‘zgarish tezligi ayollar iste’dodi yetib kelayotgan to‘lqinga ulguradimi yoki tennis hanuz o‘zini tenglik ramzi deb atar ekan, murabbiylar qatorida ham shu so‘zning haqiqiy ma’nosini isbotlashga majbur bo‘ladimi?
