Katie Taylor: Croke Parkdagi so‘nggi jang va xotiralar
Croke Parkdagi xayrlashuv kechasi yaqinlashar ekan, Irlandiya sportining butun bir avlodi bir savolga qayta-qayta murojaat qilmoqda: Katie Taylor qanday qilib oddiy “qizaloq bokschi”dan butun sportni o‘zgartirgan fenomenga aylandi?
Bu savolga javob, uni yaqindan bilganlarning xotiralarida yashirin.
“Bu mening sparring sherigim!”
Eric Donovan o‘sha ilk kunlarni eslar ekan, jilmayib yuboradi. U ham, Katie ham o‘sha paytda atigi o‘smir, ammo Irlandiya terma jamoasining ilk tarkibida yonma-yon edi.
Ular bir vazn toifasida bo‘lgani uchun mashg‘ulotlarda tabiiy raqib bo‘lib qoldi. Donovan avvaliga instinkt bo‘yicha tormoz bosardi.
Uning ko‘z o‘ngida esa bitta manzara: ring ichida yagona qiz, atrofini o‘rab olgan o‘g‘il bolalar. Lekin Katie hech qachon o‘zini “begona” tutmadi. U erkaklar orasida ham o‘zini aynan shu yerga tegishli sportchi sifatida tutardi. Zaif ko‘rinmasdi. Rahmga muhtoj emasdi.
Donovan aytadi: dastlabki sparringlarda ko‘p zarbalarni o‘zi qabul qilardi. Erkak raqiblarga qarshi, og‘ir vazn farqi, baland temp. Ammo u ortga chekinmadi. Qadamini sekinlashtirmadi. O‘sha qat’iyat, o‘sha tirishqoqlik Donovanni lol qoldirgan.
Ericning o‘zi ham xato qilganini tan oladi. U bir muddat “u qiz-ku” degan stereotip bilan yengilroq urib, ehtiyotkorlik bilan sparring qilardi. Shunda uning murabbiyi Zaur Antia portlab ketadi. “Bu juda yomon sparring. U Olimpiada chempioni bo‘lishni xohlaydi. Sen ham shunga yarasha munosabatda bo‘lishing kerak”, deya keskin tanbeh beradi u.
Shu lahza Donovan uchun burilish bo‘ladi. Endi Katie ko‘z o‘ngida “qiz” emas, yana bir elita sportchi sifatida ko‘rinadi. Shundan keyin u ringda Katie bilan to‘liq kuchda ishlaydi: yuqori tezlik, texnik jihatdan mukammal, lekin hech qachon yovuzlik chegarasidan o‘tmaydigan sparringlar.
O‘sha yillarda ayollar boksi Irlandiyada deyarli yo‘q edi. Deirdre Gogarty mamlakatni tark etishga majbur bo‘lgan, sahna bo‘sh edi. Katie esa shu bo‘shliqni to‘ldirdi, to‘siqlarni sindirdi, qonunlar o‘zgarishiga turtki berdi.
2007 yil, Chicago. Jahon chempionati, erkaklar uchun Pekin Olimpiadasiga yo‘llanma beradigan turnir. Katie final kechasida ko‘rgazmali jangga taklif qilinadi. Unga kiyinish xonasida ochiq aytishadi: “Sen bugun ringga chiqib, ayollar boksini London Olimpiadasiga olib kirish uchun jang qilasan”.
Bosim? Ulkan. Ammo u odatdagidek javob beradi – master-klass bilan.
Tribunada Frankie Gavin, Billy Joe Saunders, Luke Campbell, James DeGale kabi yulduzlar hayratda qoladi. Donovan esa yonida turib, g‘urur bilan bitta gapni qaytaradi: “Bu mening sparring sherigim”.
“Realligi bo‘lmagan orzuni ko‘rdi – va uni haqiqat qildi”
Gráinne Walsh uchun hammasi 2012 yilda boshlanadi. U paytga qadar u to‘liq futbolga berilgan, orzusi – professional futbolchi bo‘lish. Boks? Oilada hech kim bu sportga aloqador emas.
Lekin yozgi futbol ligasiz qolgan bir mavsum, uni boshqa yo‘lga boshlaydi. Fitnes uchun oddiy zalga borishdan ko‘ngli bo‘lmaydi. Uyining ro‘parasida yangi boks klubi ochilayotganini eshitadi. Eng muhimi – klubni Katie Taylor ochish uchun Tullamorega keladi.
Walsh buni “taqdir ishorasi” deb qabul qiladi. O‘sha paytda Katie Xitoydan – beshinchi bor jahon chempioni bo‘lib qaytgan. London Olimpiadasiga ikki oycha qolgan, ayollar boksiga ilk bor eshiklar ochiladigan tarixiy o‘yinlar arafasi.
Gráinne uni uchratadi. Keyin esa ekranga mixlanib qoladi. Olimpiadani boshqacha ko‘z bilan tomosha qiladi. Endi bu shunchaki sport emas, yo‘l ochilgan yangi dunyo edi.
U bitta fikrni takrorlaydi: Katie hech qachon real bo‘lmagan orzudan qo‘rqmadi. Ayollar uchun Olimpiada ringi yo‘q paytda ham u shu sahnani ko‘ra bildi, unga ishonib, u yo‘lni yulib ochdi. Klishe bo‘lib eshitilishi mumkin, lekin Walsh uchun bu hayot haqiqatiga aylangan: bugun u o‘zi egallagan pozitsiyani aynan Taylor ochib bergan eshiklar tufayli olgan.
Walsh vaqt o‘tib, yuqori saviyadagi mashg‘ulotlar markaziga borish uchun murabbiyidan iltimos qiladi. Zaur Antia bilan tanish bo‘lgan murabbiyi orqali u yuqori darajadagi zalga kirib, burchakda jim o‘tirib, Katie mashg‘ulotini tomosha qiladi. Yillar o‘tadi, milliy chempionliklar keladi, va nihoyat 2016 yilda – Qozog‘istondagi jahon chempionatida – u Katie bilan bir terma jamoa tarkibida samolyotda yonma-yon o‘tirib ketadi.
“Super-fan” bo‘lib kirgan qiz, endi o‘sha kumiri bilan yonma-yon uchyapti. Baribir qizarib, gapirganda tilini tuta olmaydi. Hayrat yo‘qolmagan, faqat endi u ham o‘sha yo‘lning bir bo‘lagiga aylangan.
London, Excel Arena: ovoz devorlarni titratgan tun
RTÉ ovozlari uchun ham Katie Taylor nomi alohida sahifa ochib berdi.
Marty Morrissey 2012 yilgi oltin jangni radio orqali sharhlab bordi. Uning uchun bu – karerasidagi eng yuqori nuqta bo‘lib qolgan. Hatto yaqindagi Mayo g‘alabasi ham, Clare hurling jamoasining tarixiy yutuqlari ham bu kechani ortda qoldira olmagan.
Excel Arena o‘sha kuni oddiy sport arenasi emas edi. Irlandiya muxlislarining “The Fields of Athenry” kuylashi devorlarga urilib, butun zalni larzaga solardi. Bu nafaqat final, balki ijtimoiy hodisa, tarixiy burilish edi.
Jang nihoyasida esa bitta dramatik kadr: Katie hakamlar qarorini kutib, otasi Pete va murabbiyi Zaur Antia tomon qaraydi, ko‘zlarida shubha. Jang qiyin o‘tgan, natija borasida aniq ishonch yo‘q. Ular esa unga ishora qilishadi: “Bizniki bo‘ldi”. E’lon qilingach, u Olimpiada chempioniga aylanadi.
Zal ichida g‘alati, hatto biroz ramziy manzara: har bir chiqish joyida britan armiyasi askarlari navbatchilik qilmoqda, lekin ularga qarshi hech qanday keskinlik yo‘q. Aksincha, irland muxlislari ularga quchoq ochib, suratga tushmoqda. Tarixda kam uchraydigan manzara.
O‘sha kechaning kulgili epizodlaridan biri ham bor. TV sharhlovchisi Jimmy Magee bilan yonma-yon o‘tirgan Morrissey yoniga kutilmaganda Kate Middleton kirib keladi. U ring yonida, sharhlovchilar kabinasida, oddiy tomoshabindek paydo bo‘ladi. Prince William ham arenada bo‘lgani ehtimol, lekin ular ko‘rishmaydi. Bir kechada siyosat, qirollik, tarix, boks – hammasi bir sahnaga jam bo‘lgan.
RTÉ rahbariyati o‘sha kecha Katie’ni Bill O’Herlihy bilan efirga chiqarishni xohlardi. Ammo Taylorlar telefon ko‘tarmaydi: ular uchun bu kecha avvalo oilaviy lahza edi. Morrissey esa tasodifiy ochiq qolgan shifokor xalatini kiyib, tibbiy markazga kirib boradi. Irlandiya bokschilari kulib, undan “bu yerda nima qilyapsan?” deb so‘rashadi, lekin u maqsadiga yetadi: Katie va Pete’ni topadi.
Pete dastlab qat’iy rad etadi. Lekin Katie otasiga qarab, bu safar o‘zi so‘zlaydi: “Dada, menimcha, bu intervyuni qilishimiz kerak”. Shunday qilib, o‘sha tarixiy tunda u baribir teleekranga chiqadi.
Keyin esa yana bir adashish: Taylorlar “Irish Embassy”ga taklif qilingan deb o‘ylab, borishadi. Borib qarashsa – bu elchixona emas, pub. U yerda ularga albatta eng katta qarsaklar, eng issiq kutib olish nasib etadi, lekin ular o‘sha kechani boshqacha o‘tkazishni istashgan. Yana mashina chaqirtirib, RTÉ studiyasiga qaytishadi. Va nihoyat, Bill O’Herlihy bilan birga o‘sha tarixiy intervyu efirga chiqadi.
“Dastlab bu g‘alati tuyulardi – keyin esa hammamiz jim bo‘lib qoldik”
RTÉ sharhlovchisi Hugh Cahill uchun esa Taylor hikoyasi ancha oldin, Bray va Greystones oralig‘idagi qirg‘oq shahrida boshlanadi. Mahalliy afsona sifatida tarqalgan gap: “Bir qiz bor, o‘g‘il bolalarni sparringda uryapti”.
U boshida bu gaplarni biroz bo‘rttirilgan deb o‘ylaydi. Har bir kichik shaharda shunaqa “mahalliy qahramon” hikoyalari bo‘ladi. Lekin Pete Taylor bilan tanishib, mashg‘ulotlarga borib, Katie’ni ish ustida ko‘rgach, u fikrini butunlay o‘zgartiradi.
O‘sha paytda ayollar boksi ko‘pchilik uchun noodatiy, hatto biroz “novelty” bo‘lib tuyulgan. Lekin ringda Katie’ni ko‘rganlar uchun bu qarashlar bir necha daqiqa ichida yo‘q bo‘lib ketardi.
2012 yilgi final – Sofya Ochigava bilan jang – Cahill uchun ham Bernard Dunne’ning 2009 yildagi jahon chempionlik jangi qatorida turadi. Excel Arena o‘sha kuni tungi klubga o‘xshab ketgan: devorlarga urilib qaytgan qichqiriqlar, har zarbada portlab ketayotgan shovqin, deyarli butun zal Katie tomonida. Rossiyalik raqibni qo‘llab-quvvatlayotganlar esa bir hovuch odam, ular ham shovqinda yo‘qolib ketgan.
Cahill bitta narsani alohida ta’kidlaydi: butun dunyo uning buyukligini tan olgan bo‘lsa-da, odamlar baribir Katie haqida juda kam narsa biladi. U xayriya ishlarini shov-shuvsiz qiladi, diniy e’tiqodini yashirmaydi, lekin shaxsiy hayotini qat’iy yopiq tutadi. Bu sirli jimlik ham uning atrofidagi afsonani yanada kuchaytirgan.
“Yaxshi edi – o‘ta xavfli edi”
Mick Dowling uchun Katie Taylor – oddiygina “yaxshi iste’dod” emas edi. U Pete Taylor bilan yaqin do‘st bo‘lgani uchun, Katie’ni juda erta ko‘rgan. Terenuredagi Mount Tallant Boxing Club zalida birinchi taassurot aniq: juda katta fidoyilik, to‘xtamasdan zarba yog‘dirish, ulkan jismoniy tayyorgarlik.
U kuchli nokautchi emasdi, lekin harakatda – bob-weave-slip-slide uslubida – doimiy bosim ostida ushlab turadigan jangchi edi. Dowling aynan shunday uslubni yaxshi ko‘radi: oldinga intiladigan, faol, har lahza ishlaydigan bokschilar.
Otasi Pete’ning roli ham alohida. Dowling bu hissani “ulkan” deb ataydi. Erta yillarda aynan Pete uning atrofini, yo‘lini, tartibini yaratib berdi.
Eng muhim baho esa qisqa va aniq: “Yaxshi edi, o‘ta xavfli edi”. Dowling ko‘p iste’dodlarni ko‘rgan murabbiy sifatida, darhol farqni payqagan: bu oddiy iqtidor emas, kelajak yulduzi edi. U hatto bitta detaldan ham voz kechmaydi – Katie zarbani qabul qila olardi. Ko‘p jangchilar “iyagi zaif” bo‘ladi, ammo unda bu muammo yo‘q edi. Albatta, mahorat – iloji boricha kam zarba yeyish, lekin Katie zarba yesa ham, javobni har doim ko‘proq qaytarardi.
Dowling o‘sha paytda Irlandiya terma jamoasi bilan dunyo kezib yurgan, lekin Terenure zalida ko‘rgan o‘sha qizni hech qachon unutmagan. Chunki u aniq bilar edi: bu – kelajakda hammani hayratga soladigan yulduz.
Endi esa o‘sha qiz, o‘sha yulduz Croke Parkdagi so‘nggi katta sahnaga chiqishga tayyorlanmoqda. U ortiga qarasa – qonunlar o‘zgargan, Olimpiada tarixiga yangi bo‘lim qo‘shilgan, butun avlod sportchi qizlar uchun eshiklar ochilgan.
Savol esa endi shunday: Katie Taylor ringdan tushgan kuni, biz uning izidan kelayotganlar qanchalik jasorat bilan bo‘shab qolgan taxtga da’vogarlik qilishga jur’at topa olamiz?
