Kutilmagan "pole" pozitsiyalari: Formula 1 tarixidagi ajoyib lahzalar
Eng tezkor, eng mukammal, eng kuchli mashinalar odatda poyga yakshanbasini ham, shanba kungi start chizig‘ini ham o‘z qo‘liga oladi. “Pole” – sof tezlikning eng toza o‘lchovi, deydilar. Shuning uchun ham ro‘yxatning yuqori qismida odatda bir xil ism-shariflar aylanadi.
Lekin ba’zan osmon ochilib-yopiladi, asfalt g‘alati xulq qiladi, texnika va trassa xarakteri uyg‘unlashib qoladi – va birdan paddok jim bo‘lib qoladi. Chunki monitor tepasida paydo bo‘lgan ismga hech kim tayyor emas edi.
Quyida shunday lahzalar. Kutmagan “pole”lar. Formulani emas, tasavvurni buzgan kunlar.
10. Vittorio Brambilla – 1975, Swedish GP
Anderstorp – o‘zi ham g‘alati trassa. Uzun, cho‘zilgan burilishlar, aerodinamikaga o‘ta talabchan konfiguratsiya. 1974 yili shu yerda Tyrrell 007 mashinalari 1–2 o‘rinni olib, hammani hayron qoldirgandi. Oradan bir yil o‘tib, navbat March 751 ga keldi.
Vittorio Brambilla butun hafta davomida shu noodatiy konfiguratsiyada raqiblaridan ancha tez yurdi. Uning 1 daqiqa 24,630 soniyalik vaqti ikkinchi bo‘lgan Patrick Depailler natijasidan 0,38 soniya tezroq chiqdi – va Depailler o‘tgan yilgi “pole” vaqtini ham takrorlay olmadi.
Brambilla Belgiya bosqichida allaqachon uchinchi startni olgan edi, lekin Shvetsiyadagi ustunligi paddokni chalg‘itib qo‘ydi. U uzun burilishlarda March 751 ni deyarli neytral holatda ushlab tura oldi, boshqalar esa shunday tezlikni ko‘tara olmadi. Shunchaki, mashina bu burilishlarda ko‘zga ko‘rinadigan darajada tezroq edi.
Italiyalik haydovchi oxirgi mashg‘ulot soatida deyarli trassaga ham chiqmay qo‘ydi, ertalabki “warm-up”ni ham o‘tkazib yubordi. Poygada esa “pole”dan yetakchilikni oladi, lekin sehr uzoqqa cho‘zilmaydi: balans yo‘qoladi, old chap shina qizib ketadi, March asta-sekin ortga sirg‘aladi. Shinalarni almashtirish, so‘ng transmissiya muammosi – va g‘alaba beshinchi start pozitsiyasidan chiqqan Niki Lauda va uning Ferrari jamoasiga nasib etadi.
9. Keke Rosberg – 1983, Brazilian GP
Amaldagi jahon chempioni uchun “kutilmagan pole” degan ibora g‘alati eshitiladi. Lekin 1983 yil Rio de Janeiro uchun aynan shunday ta’rif mos tushadi. Chunki hech kim Cosworth DFV dvigatelli mashina turbo motorlar hukmronlik qilayotgan davrda “front row”ni egallaydi, deb o‘ylamagan.
Keke Rosberg 1982 yilgi chempionlikni atigi bitta g‘alaba bilan olgandi. O‘sha paytda turbo motorlar ayniqsa “qualifying” rejimida dahshatli kuchga chiqayotgan, Rio esa odatda oddiy, atmosferali dvigatellarga imkon bermaydigan trassa sifatida qaralardi.
Rosberg esa bu zarbani bir oy oldingi sinovlardan boshlab rejalashtirgan edi. Williams FW08 bilan 1 daqiqa 34,526 soniyalik vaqt ko‘rsatdi va o‘zi ham bundan tezroq yurishim mumkin edi, deb hisoblagan. Lekin boshqa hech kim bunday darajaga chiqa olmadi – Renault haydovchisi Alain Prost 1:34,672 bilan ikkinchi bo‘lib qoldi.
Taqqoslash uchun: Rosbergning jamoadoshi Jacques Laffite – 18-o‘rin, undan 3,7 soniya ortda. Ikkinchi eng tez Cosworth – Niki Lauda, to‘qqizinchi pog‘ona va Rosbergdan 1,5 soniya sekin.
Bu “pole” – turbo davri to‘liq hukmronlik qilguncha, atmosferali dvigatelli mashinaning oxirgi katta zarbasi bo‘lib qoldi. 1989 yilda turbo taqiqlanguncha bunday natija qaytarilmadi.
8. Rubens Barrichello – 1994, Belgian GP
Spa-Francorchamps – ob-havo lotereyasi. Yosh Rubens Barrichello o‘sha lotereyada to‘g‘ri chiptani olganlardan bo‘ldi.
1994 yilgi mavsum boshida u va Jordan 194 ba’zan kuchli oltitalik atrofida ko‘rinardi, lekin Spa oldidan ketma-ket 11- va 10-startlarni olgan edi. Shunga qaramay, klassik Ardenna havosi unga imkoniyat yaratdi.
Juma kuni sessiya nam, lekin tez quriydigan sharoitda o‘tdi. Yakuniy daqiqalarda Barrichello riskka bordi va “slick” shinalarga o‘tdi. 2:21,163 – vaqti yetakchi, Michael Schumacher va uning Benetton’i undan 0,331 soniya ortda.
Shanba kuni esa trassa to‘liq ho‘l. Barrichello bitta ham jiddiy urinish qilmay, garajda o‘tirib oldi – asfaltni quritishga yordam bermaslik uchun. Jean Alesi Ferrari’da tezroq vaqt ko‘rsatadi, lekin sharoit yetarlicha yaxshilanmaydi, Barrichello natijasi xavfsiz qoladi. Jordan va Barrichello tarixidagi ilk “pole”.
Bu – 1987 yildan beri McLaren, Williams, Benetton va Ferrari’dan boshqa jamoa olgan birinchi “pole” edi. Poyga esa Rubens uchun muvaffaqiyatsiz yakunlanadi, lekin Spa’dagi o‘sha juma uning yomg‘irda qanday haydovchi ekanini butun paddokka ko‘rsatib qo‘ydi.
7. Sebastian Vettel – 2008, Italian GP
Monza – tezlik ibodatxonasi. Ammo o‘sha 2008 yili ibodatxonani Toro Rosso egalladi. Va rulda 21 yoshli Sebastian Vettel bor edi.
O‘sha paytgacha Vettel STR3 bilan allaqachon yaxshi taassurot qoldirgan, lekin eng yaxshi starti oltinchi o‘rin edi. Minardi’dan chiqqan kichik jamoa uchun bu ham katta yutuq bo‘lib ko‘ringan.
Monzada esa boshqa sahna qo‘yildi. Q1 – Vettel uchinchi. Q2 – u allaqachon protokolda birinchi. McLaren jamoasining Lewis Hamilton’ni intermediatesga erta chiqarish qarori hammasini buzib qo‘ydi, britaniyalik 15-o‘rinda qolib ketdi. Vettel esa har bir segmentda ishonchni oshirib bordi.
Q3 da u 1:37,555 vaqt ko‘rsatdi va McLaren haydovchisi Heikki Kovalainen’ni 0,076 soniyaga ortda qoldirdi. Ha, yoqilg‘i yuklamasi o‘sha davr reglamentida muhim omil edi, lekin Vettelning shu yomg‘irli kunidagi tezligi, xatosiz, toza aylanalari bu “pole”ni oddiy strategiya mahsulidan ancha yuqoriga ko‘tardi.
Ertasi kuni esa u “pole”ni g‘alabaga aylantirdi. Monza tribunalarida yangi yulduz tug‘ilganini hamma ko‘rdi.
6. Lance Stroll – 2020, Turkish GP
2020 yil – Mercedes W11 mavsumi. Hamilton va Valtteri Bottas “pole”larni bo‘lib olishardi, Max Verstappen esa yagona jiddiy tahdid sifatida ko‘rinardi. Racing Point RP20 – “Pink Mercedes” – kuchli, lekin baribir bir pog‘ona pastroq.
Istanbul Park esa kutilmaganda sirpanchiq muz maydoniga aylandi: sovuq, yangi asfalt, yomg‘ir. Verstappen barcha mashg‘ulotlarda tezlik bo‘yicha yetakchi bo‘ldi, Q1 va Q2 da ham ustunlikni qo‘ldan boy bermadi. U “wet” shinada o‘zini qulay his qildi.
Q3 da esa hamma “intermediate”ga o‘tdi – va shu yerda Racing Point sahnaga chiqdi. Sergio Perez avvaliga vaqt jadvalining tepasiga sakradi. Lekin Lance Stroll, Q1 va Q2 da faqat 12- va 4-o‘rinlar bilan cheklangan bo‘lsa-da, to‘g‘ri lahzani topdi.
1:47,765. Jamoadoshidan 1,6 soniya tezroq. Verstappen ham hujum qildi, lekin 0,3 soniya yetmadi. Mercedes dueti esa 6- va 9-o‘rinlarda qoldi.
Poygada Stroll peshqadamlikni uzoq ushlab turdi, lekin strategiya va shinalar bilan bog‘liq muammolar uni to‘qqizinchi o‘ringa tushirib yubordi. Hamilton esa yettinchi chempionlik unvonini shu poygada qo‘lga kiritdi. Shunga qaramay, o‘sha shanba – Stroll karerasidagi eng yorqin kunlardan biri bo‘lib qoldi.
5. Nico Hülkenberg – 2010, Brazilian GP
Nico Hülkenberg – kichik toifalardan F1 sari yo‘lni deyarli hammasini yutib chiqqan pilot. Ammo 2010 yilda Williams FW32 bilan o‘rtamiyona mavsum o‘tkazayotgan edi: dastlabki 17 poygada o‘rtacha start pozitsiyasi – 11,6.
Interlagosdagi “qualifying” esa yomg‘ir bilan ochildi. Q1 va Q2 da Hülkenberg yaxshi, lekin alohida ajralib turmaydigan tezlik ko‘rsatdi – mos ravishda 11- va 8-o‘rin. Trassa asta-sekin quriy boshlagan Q3 da esa hammasi o‘zgardi.
Williams to‘g‘ri lahzada “slick”ka o‘tdi. Barrichello ham xuddi shunday qaror qildi, lekin kamroq qanot bilan yurardi. Hülkenberg esa bitta emas, ikkita ajoyib aylana qayd etdi – ikkalasi ham “pole”ga yetadigan darajada tez. Ikkinchi urinishini u o‘zi “monster lap” deb atadi: haddan tashqari agressiv, lekin nazorat ostida.
Natija: Red Bull haydovchisi Sebastian Vettel’dan 1,049 soniya tezroq. Barrichello’dan esa 1,7 soniya ustun. Mark Webber o‘sha kuni raqibiga qarab: “U bizni oddiy haydovchiga o‘xshatib qo‘ydi”, degan edi.
Poygada bu sehr uzoq davom etmadi, lekin o‘sha shanba – Hülkenbergning F1 dagi eng toza, eng sof tezlik namoyishi bo‘lib qoldi.
4. Carlos Reutemann – 1972, Argentine GP
Brabham BT34 – g‘alati, ikki qanotli old qismga ega mashina, 1971 yilda deyarli hech narsa yutmagan. Graham Hill bilan butun mavsum davomida atigi ikki ochko. Ha, Silverstone’dagi BRDC International Trophy’da g‘alaba bor, lekin u aralash F1/F5000 maydonida o‘tkazilgan, to‘liq mezon bo‘la olmaydi.
Shunday mashinaga yangi kelgan argentinalik Carlos Reutemann o‘tiradi – va mavsum ochilish poygasida “pole”ni oladi. Oldindan qaraganda, bu kombinatsiya favoritlar ro‘yxatida ham bo‘lmagan. Ferrari norasmiy mashg‘ulotlarda eng tez, McLaren va amaldagi chempion Jackie Stewart ham juda kuchli ko‘ringan.
So‘nggi yarim soatlik mashg‘ulotda Reutemann Stewart ortidan trassaga chiqadi. Ular birga hujum qilishadi, lekin oxirgi urinishlarda argentinalik sekin-asta Stewart’dan uzoqlashadi. Natija – uy poygasida ilk F1 startida “pole”.
1:12,46 – avvalgi kunning eng yaxshi vaqtlaridan bir soniyadan ko‘proq tezroq va Stewart’dan 0,22 soniya ustun. Poygada ham u porlaydi, Stewart ortidan ikkinchi bo‘lib yuradi, lekin yumshoq Goodyear shinasi uzoqqa bormaydi, oxir-oqibat yettinchi bo‘lib tushib qoladi.
Reutemann o‘sha mavsumda boshqa hech qachon beshinchi o‘rindan yuqoriroq start olmaydi va keyingi “pole”ni kutishga deyarli uch yil sarflaydi. Ammo Buenos-Ayresdagi o‘sha kun – haqiqiy sensatsiya edi.
3. Andrea de Cesaris – 1982, USA GP West (Long Beach)
Long Beach’da Niki Lauda qaytganidan keyingi uchinchi poygasini o‘tkazayotgan, McLaren bilan o‘zini juda qulay his qilayotgan edi. Mashg‘ulotlarda hamma narsa uning qo‘lida bo‘lib ko‘ringan. Lekin “pole”ni u emas, Alfa Romeo 182 haydovchisi Andrea de Cesaris oldi.
Bu – shunchaki tezlik emas, bir aylanaga butun borliqni tashlab yuborish edi. Alfa mashinalari Long Beach bo‘ylab tez ko‘ringan bo‘lsa-da, mavsumning ilk bosqichi Braziliyada ular ilk oltilikni ham ko‘rmagandi. De Cesaris esa 1981 yilni McLaren’da ko‘plab avariyalar bilan o‘tkazib, shubha ostida qolgan edi.
Long Beach’da u Lauda’ni 0,12 soniyaga ortda qoldirib, “pole”ni tortib oladi. Garajga qaytganda esa – ko‘z yosh, qo‘llari titraydi, butun jamoa uni quchoqlab oladi. Bu faqat tezlik emas, psixologik yengilishlardan keyingi portlash ham edi.
Poygada de Cesaris startdan yetakchilikni olib, biroz farq ochishga ham ulguradi. Lauda esa orqadan bosimni oshiradi, tirbandlikda liderni sekinlashtirgan holatda imkonni qo‘ldan boy bermaydi. De Cesaris Raul Boesel ortida qolib ketgan paytda, uzatmalar qutisi bilan shug‘ullanish o‘rniga g‘azab bilan qo‘lini ko‘taradi – va shu lahzada Lauda yonidan o‘tib ketadi. Keyinroq italiyalik orqa ko‘zguda alangani ko‘rib chalg‘iydi va avariyaga uchraydi.
Long Beach “pole”i – uning iste’dodi va beqarorligining eng aniq ramzi bo‘lib qoldi.
2. Kevin Magnussen – 2022, Brazilian GP
Haas VF-22 – o‘rtamiyona mashina. Statistikaga ko‘ra, 2022 yilda tezlik bo‘yicha sakkizinchi. Bir yil avval esa jamoa turnir jadvalida so‘nggi o‘rinda, birorta ham ochkosiz qolgan.
Kevin Magnussen mavsum davomida ba’zi poygalarda porladi, lekin eng yaxshi starti – beshinchi o‘rin. Q3 – faqat vaqti-vaqti bilan kiriladigan hudud edi. Braziliyada esa yomg‘ir sahnani o‘zgartirdi.
Magnussen, aslida, F1 bilan xayrlashdim, deb o‘ylagan paytda qaytgan edi. Q1 va Q2 ni mohirona o‘tkazib, Q3 ga chiqdi. Jamoadoshi Mick Schumacher esa birinchi bosqichdayoq elendi. So‘ngra Haas to‘g‘ri qaror qabul qildi: sharoit yomonlashishidan oldin iloji boricha tezroq aylanani qayd etish.
Dastlab trassaga chiqqanlardan bo‘lgan Magnussen 1:11,674 vaqtni qo‘lga kiritdi. Carlos Sainz Ferrari’da ortidan quvdi, Verstappen Red Bull’da hujum qildi, lekin daniyalikning natijasini yangilay olishmadi. George Russell uchinchi vaqtni ko‘rsatgan paytda mashinasini shag‘alga tiqib qo‘ydi va qizil bayroq ko‘tarildi.
Sessiya qayta boshlanganida yomg‘ir kuchayib, sharoit yomonlashdi. Hech kim Magnussen vaqtiga yaqinlasha olmadi. Radio orqali “pole” haqida eshitgan Kevinning “You’re kidding!” deya hayratlanishi – o‘sha mavsumning eng samimiy lahzalaridan biri bo‘ldi.
1. Giancarlo Fisichella – 2009, Belgian GP
Spa – kutilmagan voqealar sahnasi. Lekin 2009 yilgi “pole” hatto shu trassa mezonlariga ko‘ra ham ishonib bo‘lmas darajada edi.
Force India VJM02 – mavsum bo‘yicha o‘rtacha eng sekin mashina. Ha, mavsum o‘rtalariga kelib jiddiy yangilanishlar olgan, lekin baribir pastki qismda qolayotgan jamoa. Fisichella esa o‘sha yilgacha bo‘lgan “qualifying” natijalari bilan: 18-18-20-18-20-13-19-16-18-16-16. Statistikaga qarasangiz, bu mashina bilan “pole” haqida o‘ylash ham mantiqsiz tuyuladi.
Spa’dagi “qualifying” esa butun paddokni hayratga soldi. Q1 – Fisichella birinchi. Q2 – to‘rtinchi. Q3 – va nihoyat, “pole”.
U Jarno Trulli boshqargan Toyota’dan 0,087 soniyaga tezroq bo‘ldi. Toyota tezroq va og‘irroq yoqilg‘i bilan yo‘lga chiqayotgan bo‘lsa-da, jadval tepasida Force India nomi yonib turardi. VJM02 past bosimli aerodinamik konfiguratsiyada juda samarali bo‘lib chiqdi, yumshoq shinalar bilan esa aynan Fisichella optimal “window”ni topdi. Ko‘pchilik raqiblar o‘sha yumshoq aralashmadan foyda ko‘ra olmay, qattiqroq shinalarni tanladi.
Poygada ham sehr davom etdi. Fisichella Ferrari’dagi Kimi Räikkönen bilan to‘qnashuvda deyarli g‘alabani qo‘ldan boy berdi – KERS ustunligi tufayli finlyandiyalikni o‘tib ketish qiyin bo‘lib qoldi. Force India haydovchisi ikkinchi bo‘lib marraga yetib keldi, lekin butun poyga davomida bosim ostida, tezlikdan aslo voz kechmadi.
Mavsumdagi to‘qqizinchi tezlikdagi mashina bilan “pole” va g‘alabaga juda yaqin ikkinchi o‘rin – zamonaviy F1 tarixidagi eng yorqin “underdog” hikoyalaridan biri shubhasiz mana shu edi.
Shu savol hanuz ochiq turibdi: yana qachon paddok monitorida bunday kutilmagan ismni ko‘ramiz?
