Marokashdan Yevropaga yo‘l: Ayoub Akbili va boshqa insonlar hayoti
Kasablanka, Marokash — Tangerdagi kichik xonadonda hammasi juda oddiy ko‘rinar edi: fizika diplomi, zavoddagi navbatchilik, oy oxirigacha yetmaydigan maosh va jarrohlikka muhtoj ona. Ayoub Akbili uchun bu hayot ko‘p yillik sabrning o‘zi edi. Ijtimoiy tarmoqlardagi bir necha post esa bu sabrni bir kunda chilparchin qildi.
U Facebook lentasini aylantirar, odamlar Ceuta tomonga yugurib, dengizga sakrayotgan videolarni tomosha qilardi. Gap-so‘z bitta edi: Ispaniya chegarasi ochiq. Kim o‘tib olsa, Yevropaga yo‘l ochiladi.
Akbili, Hamza Haibouri va 19 yoshli Abdelouahed Iken ana shu mish-mish ortidan yo‘lga chiqqan minglab odamlarning uchchovidan biri edi. Ularning bari Yevropaga yetib bormadi. Ular Marokash bilan Ispaniya o‘rtasidagi eng halokatli migratsiya fojeasining yuzsiz statistikasi emas, ismli, orzuli, oilali insonlar edi.
Chegaraga qarab oqayotgan olomon
31 yoshli Ayoub Akbili Tangerdan bir soatlik masofadagi Fnideq shaharchasiga qarab yo‘l oldi. U ko‘p yillar davomida chetga chiqishni o‘ylagan, lekin noqonuniy o‘tish fikriga hech qachon jiddiy yondashmagan. Fizika bo‘yicha oliy ma’lumotga ega bo‘lsa-da, o‘z sohasida ish topa olmadi. Avtomobil ehtiyot qismlari zavodida oyiga qariyb 421 dollar ishlab, o‘rtacha marokashlik ishchidan uncha uzoq bo‘lmagan hayot kechirardi.
Mamlakat avtomobil sanoati markaziga aylanishni maqsad qilgan, iqtisodiy o‘sish raqamlari ijobiy. Lekin bu o‘sish har doim ham ish o‘rinlari va munosib maoshga aylanmaydi. Aynan shunday bo‘shliq Akbili kabi yoshlarni chegaraga tomon tortadi.
Navbatdagi 14:00–22:00 smenasi paytida u Facebook’da Ceuta tomon oqayotgan odamlar tasvirini ko‘rdi. Onasining churraga qarshi operatsiyasi, to‘lanmagan hisob-kitoblar, ko‘ngilning tubidagi “bir marta urinib ko‘rish kerak” degan tovush — hammasi bir zumda ustun keldi.
“U butunlay o‘zgardi. Avvallari noqonuniy migratsiyani o‘ylamagan odam birdan ‘qanday bo‘lmasin boraman’ degan qarorga keldi”, deydi qarindoshi va xonadoshi Abdelhakim Saadaoui.
Ikki do‘st 31 iyul kuni haydovchiga 129 dollar to‘lab, Ceuta chegarasi yaqiniga eltishni so‘radi. Bu — ularning ikki oylik ijarasi qiymatiga teng pul edi.
Chegaraga yetganda Saadaoui ko‘rgan manzarani “chumolilar daryosi”ga o‘xshatadi. Ko‘chalar odamga to‘la, hamma bir yo‘nalishda — chegaraga qarab yugurardi. Politsiya shovqin granatalari va ko‘zdan yosh oqizuvchi gaz ishlatib, olomonni to‘xtatishga urinardi.
Saadaoui ortga qaytishga qaror qildi. Akbili esa davom etdi. Telefon orqali bog‘lanish bir muddat saqlanib turdi.
Keyin sukut cho‘kdi.
Marokash Ichki ishlar vazirligining Associated Press qo‘liga tushgan hujjatida Ayoub Akbili 31 iyul kuni soat 00:00 da vafot etgani qayd etilgan. Sabab — “og‘ir bosh jarohati”, o‘lim “no tabiiy” deya tasniflangan. U tug‘ilib o‘sgan Khenifra shahrida dafn etildi.
Rasmiylarga ko‘ra, u jarlikdan qulab tushgan. Vazirlik ma’lumotida Marokash tomonda qayd etilgan 11 o‘limdan biri aynan jarlikdan yiqilish oqibati ekani yozilgan.
Ammo qarindoshlar savol bilan yashayapti. “Telefon va hamyoni butunligicha qolgan. Jarlikdan yiqilgan odamda bular qanday qilib shikastlanmaydi?” deydi amakivachchasi Zakaria Akbili. Ular qo‘shimcha surishtiruv talab qilmoqda.
Futbolchi orzusi Yevropaga bog‘langan edi
Bu fojeaning ikkinchi ismi — Hamza Haibouri. U Marokash ikkinchi divizionidagi Kenitra Athletic Club safida o‘ynagan, 28 yoshli hujumkor futbolchi edi. Bolalikdan yonib turgan orzu bitta: Yevropada, ayniqsa Fransiyada to‘p surish, kuchli chempionatda o‘zini sinash.
Bolalikdagi do‘sti Bilal Ratib uning Fransiyaga sayohati haqida eslaydi. O‘sha safardan keyin Hamza uchun “chet el” tushunchasi faqat rasm yoki hikoya emas, qaytish kerak bo‘lgan manzilga aylandi.
U bu yil umuman o‘ynamadi. Futboldan keladigan taxminan 540 dollarlik oylik ham to‘xtadi. Daromad yo‘q, maydon yo‘q, ammo orzu o‘chmadi.
Haibouri dam olish uchun Martilga — Ceutadan 40 kilometr naridagi dengiz bo‘yidagi shaharni tanlagan edi. Aynan o‘sha yerda u ham odamlarning chegaraga tomon oqayotganini ko‘rdi va olomonga qo‘shildi. Bu uning so‘nggi qarori bo‘lib qoldi.
Uning o‘limi haqida xabarni klub ishqibozlari uyushmasi e’lon qildi. Ratib do‘stini nafaqat futbolchi, balki diniy e’tiqodi mustahkam inson sifatida eslaydi: “Biz yosh, sho‘x paytlarimizda ham u bomdod namoziga birinchi bo‘lib masjidga borardi.”
Hamzaning tanasi Ceutada qolmoqda. Singlisi DNK tahlili topshirib, shaxsini tasdiqlashga majbur bo‘ldi. Mahalliy rasmiylar unga akasining shaxsini tasdiqlovchi hujjatlarini qaytargan, lekin jasadni ko‘rishga ruxsat bermagan.
“Uni qaytarish uchun kamida yigirma kun, balki undan ham ko‘proq vaqt ketadi”, deydi Ratib. “Oila azobini tasavvur qilishning o‘zi qiyin.”
Facebook’dagi yaltiroq hayot va suv tagida qolgan orzu
Janubdagi Agadir shahrida yashagan 19 yoshli o‘quvchi Abdelouahed Iken uchun Yevropa Instagram filtrlarida porlagan suratlar, Facebook’dagi brend kiyimlar va yangi mashinalar timsolida yashardi. U Italiyaning bir shahridan suratlar joylayotgan do‘stini kuzatib borardi. Suratlarda tabassum, orqasida esa evro, ish, barqarorlik haqida tasavvur.
Ceuta chegarasi ochilgani haqidagi mish-mish unga ham yetib bordi. U onasidan “uyga qaytish” uchun pul so‘radi. Lekin yo‘lini shimolga — 850 kilometr naridagi Ceutaga burdi.
Qarindoshi Housine Zligui avval uning o‘limini ham Facebook orqali bildi. Endi esa oila jasadni uyga qaytarish uchun hujjatlar bilan kurashyapti.
Iken suza olmasdi. Shuning uchun u o‘tishdan oldin qutqaruv jiletini sotib oldi. Qaytib kelgan do‘stlari Zligui’ga uning suvda qiynalib, so‘ng cho‘kib ketganini aytib berishgan.
Raqamlar ortidagi og‘ir haqiqat
Bir oy ichida 70 mingdan ortiq odam Marokash va boshqa mamlakatlardan Ceutaga qarab suzdi, jarlikka chiqdi, to‘siqlardan oshdi. Rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra, kamida 90 kishi halok bo‘lgan. Huquq faollari bu raqam ancha yuqori bo‘lishi mumkinligini ta’kidlayapti. Ko‘plab oilalar hanuzgacha yaqinlarining jasadini topa olgani yo‘q.
Tirik qolganlarning aksariyati allaqachon Marokashga qaytarilgan. Chegaralarda nazorat kuchaydi, xavfsizlik choralariga qo‘shimcha kuchlar jalb qilindi. Marokash va Ispaniya rasmiylari bu to‘lqinni ijtimoiy tarmoqlardagi yolg‘on xabarlar va odam savdosi tarmoqlari bilan bog‘laydi. Migrantlarning o‘zi esa ishsizlik, past maosh va umidsizlikni tilga oladi.
Yevropa esa ular uchun hanuz orzu — ish, barqarorlik, “yaxshiroq kelajak” ramzi. Chetga chiqqanlar uyga qaytganda yangi mashina, brend kiyim va evro bilan qaytadi. Ular mahallada muvaffaqiyat timsoli, ba’zan esa hasad manbaiga aylanadi.
Raqamlar ham buni tasdiqlaydi: yilning dastlabki olti oyida xorijdagi marokashliklar yuborgan pul 6,6 milliard dollarga yetdi. Bu mamlakat yalpi ichki mahsulotining 3 foizidan ko‘prog‘iga teng.
Qimmatga tushgan qaytish
Oila uchun eng og‘ir daqiqalardan biri — nafaqat o‘lim xabari, balki uning ortidan keladigan hisob-kitob. Ratib va Zligui ma’lumotiga ko‘ra, Ceutadan jasadlarni qaytarish uchun oilalardan qariyb 2 500 yevro talab qilingan. Bu ko‘plab marokashliklar uchun yillik daromadiga yaqin summa.
Bu raqamni mustaqil tasdiqlashning imkoni bo‘lmadi. Ammo Ispaniyadan Marokashga jasad repatriatsiyasi odatda Marokash konsulligi ruxsati va Ispaniya tomonidan berilgan maxsus mortuariya tranzit hujjatini talab qiladi. Qoidalar muhrlangan tobut va o‘lim yuqumli kasallik bilan bog‘liq emasligi haqidagi sertifikatni ham shart qiladi.
Ceuta hukumati vakiliga ko‘ra, halok bo‘lganlar jasadini qaytarish uchun zarur hujjatlar tayyor. Ammo Marokash tomoni ularni hali qabul qilmagan. Marokash hukumati repatriatsiyani nima ushlab turgani, xarajatlarni kim qoplashi va oilalarga yordam berish-bermasligi haqidagi savollarga javob bermagan.
Ceutadagi sud-tibbiyot xizmati rahbari Manuel Aparcero Ispaniya qirg‘oqlariga chiqarilgan 82 migrant jasadiga otopsiya o‘tkazilgani haqida ma’lumot bergan. Haibouri’ning singlisi DNK topshirib, akasining shaxsini tasdiqlashga majbur bo‘ldi. Ammo u akasining jasadini ko‘ra olmadi.
Marokashdagi Migratsiya bo‘yicha kasaba uyushmalari tarmog‘i esa ikki davlatni — Marokash va Ispaniyani — halok bo‘lganlarni oilalariga qaytarish xarajatlarini o‘z zimmasiga olishga chaqirdi.
Qaytmaydiganlar
Tangerdagi kichik xonadonda esa yana bir bo‘sh krovat turibdi. Abdelhakim Saadaoui endi u yerda yashay olmay, hamkasblari bilan ijaraga chiqib ketdi. Har bir burchak unga Ayoubni eslatadi.
“Chegarada menga ‘Men qaytmayman’ degandi”, deydi u. “Va haqiqatan ham, u qaytmaydi.”
Yevropaga qarab har bir to‘lqin urilganda, Marokash qirg‘oqlarida shunday savol yangraydi: bu dengiz qachongacha yoshlarning orzusini yutishda davom etadi?
