Osiyo futbolining Jahon chempionatidagi muammolari
Bu yoz yozda Osiyo uchun hammasi boshqacha bo‘lishi mumkin edi.
2026-yilgi Jahon chempionati Janubiy Koreyaning Chexiyaga qarshi chaqnagan g‘alabasi bilan ochildi. O‘sha lahzada Osiyo futboli sahnaga shiddat bilan kirib kelayotgandek tuyuldi. Keyingi to‘rt kun davomida Osiyo Futbol Konfederatsiyasi (AFC) vakillari mag‘lub bo‘lmadi, asosan duranglar evaziga bo‘lsa-da, baribir yiqilmadi.
Ammo oltinchi kun kelib omad yuz o‘girdi. Mag‘lubiyatlar birin-ketin emas, yomg‘irdek quyildi.
Kengaytirilgan format tufayli bu safar AFC rekord – to‘qqizta jamoa bilan qatnashdi. Guruh bosqichi tugaganida esa yettitasi allaqachon uyga yo‘l olgan edi: Janubiy Koreya, Eron, Iroq, Iordaniya, Qatar, Saudiya Arabistoni va O‘zbekiston. Qolgan ikkisi – Avstraliya va Yaponiya – 1/32 finalda to‘xtatildi. Shunday qilib, AFC bu turnirda tarkibidagi barcha jamoalari safdan chiqqan ilk yirik konfederatsiyaga aylandi. Okeaniya konfederatsiyasi ham guruhdayoq yakunlagan, ammo u yerda yagona vakil – Yangi Zelandiya bor edi, xolos.
Bu faqat alohida mamlakatlar uchun zarba emasdi. Bu butun Osiyo futboliga urilgan zarba bo‘ldi. Bugun Yevropa klublarida o‘ynayotgan osiyolik futbolchilar ko‘paygan, qit’ada futbolga sarflanayotgan pul ham, e’tibor ham oshgan. Ammo ish eng katta sahnaga – Jahon chempionati maydoniga kelganda, AFC jamoalari 29 o‘yinda atigi uchta g‘alaba oldi. Ketma-ket oltinchi mundialda Osiyo vakillari pley-off bosqichida birorta ham g‘alaba qayd eta olmadi.
Avstraliyada yashaydigan va The Asian Game onlayn nashrining hammuassisi bo‘lgan Pol Uilyams buni qisqa qilib shunday izohlaydi: Osiyo jamoalari ma’lum darajada raqobatbardosh, lekin dunyoning qolgan qismi bilan o‘rtadagi tafovut hanuz ko‘prik solinmagan darajada katta.
Demak, nima to‘sqinlik qilyapti? Muammo tizimda, tayyorgarlikda, mentalitetdami? Yoki bu shunchaki vaqt masalasi va bir kun Osiyo ham Yevropa, Janubiy Amerika, yaqinda esa Afrika kabi o‘z lahzasiga yetib keladimi?
Janubiy Koreyaning qulash nuqtasi
AFC vakillari orasida eng katta umid Janubiy Koreyaga bog‘langan edi. Guruhida ikkinchi eng yuqori reytingga ega jamoa sifatida ular startda ham shunga yarasha ko‘rinish berdi. Chexiyaga qarshi g‘alaba – yorqin, dadil, ishonchli.
Keyin esa hammasi tarqalib ketdi.
Meksika va Janubiy Afrika bilan o‘yinlarda Taeguk Warriors tobora tartibsizlashdi, o‘yin rejasi yo‘qoldi, pressing sinib ketdi, liderlar ko‘rinmay qoldi. Janubiy Koreyada faoliyat yuritadigan va Football-Asian.com asoschisi bo‘lgan jurnalist Xan Jun bu muvaffaqiyatsizlikka sabablarni sanab o‘tar ekan, jamoa bir butun bo‘lib shakllanmagani, taktik va strategik yondashuv yetishmagani, deya ta’kidlaydi. Uning fikricha, murabbiy ham, futbolchilar ham, butun boshqaruv tizimi ham o‘z darajasidan past o‘ynadi.
Tezkor chiqib ketish mamlakat ichidagi futbol tizimiga og‘ir zarba berdi. Murabbiy Hong Myung-bo tayinlanishi atrofidagi tanish-bilishchilik, tarafkashlik haqidagi da’volar jamoatchilik g‘azabini qo‘zg‘adi. Prezident Li Jae Myung bo‘lib o‘tganlarni tekshirishni talab qildi. Natijada Hong ham, Koreya Futbol Assotsiatsiyasi rahbari Chung Mong-gyu ham iste’foga chiqdi.
Bu endi shunchaki sport natijasi emas, tizimning o‘zini savol ostiga qo‘ygan siyosiy va ijtimoiy bo‘hronga aylandi.
Pul ko‘p, natija kam: Qatar va Saudiya Arabistoni
Qatar va Saudiya Arabistoni ham kutgan darajaga chiqa olmadi. Bu ikki davlat yillar davomida futbolga milliardlab mablag‘ tikdi, ligalarini kuchaytirdi, yulduzlarni jalb qildi, infratuzilmani qayta qurdi. Shunga qaramay, mundial sahnasida bu sarmoya kutilgan darajada aks etmadi.
Debyutant Iordaniya va O‘zbekiston esa g‘alaba ko‘rmadi, ammo turnirni rang-barang qilgan lahzalarni baribir taqdim etdi. Iordaniyaning Argentina darvozasiga yo‘llagan goli, O‘zbekistonning Kolumbiya bilan o‘yinda hisobni ishg‘ol qilishi – bu jamoalar hali katta sahnaga qaytishini eslatib qo‘ygandek bo‘ldi.
Ba’zi jamoalarga qur’a ham shafqatli bo‘lmadi. 40 yildan so‘ng Jahon chempionatiga qaytgan Iroq Senegal, Fransiya va Norvegiya tushgan, eng og‘ir guruhlardan biriga tashlandi. Yaponiya 1/32 finalga chiqqach, raqib sifatida Marokash yoki Braziliya variantiga ega edi va oxir-oqibat Braziliyaga yutqazdi. Avstraliya esa Misr bilan durangdan so‘ng hammasini penaltilarga qo‘yib berdi va shu yerda yiqildi.
Eron: urush soyasidagi jamoa
Eron uchun esa maydon tashqarisidagi omillar hamma narsani belgilab berdi. AQSh bilan urush boshlanishi mamlakat ichidagi futbol hayotini izdan chiqardi. Fevral oxirida boshlangan mojaro tufayli ichki chempionat to‘xtatildi, ko‘plab futbolchilar oylar davomida raqobatbardosh o‘yin amaliyotisiz qoldi. Buni Yaponiyada yashovchi, Eron-kanadalik jurnalist va Asian Football Show podkastining hammuallifi Arya Nourizadeh eslatib o‘tadi.
Jahon chempionati start olgach, AQShning urush bilan bog‘liq sayohat cheklovlari Eron terma jamoasini yanada qiynadi. Jamoa o‘yinlar uchun AQShga uchib kelib-ketishiga to‘g‘ri keldi, asosiy tayyorgarlik bazasi esa Meksikoda joylashgan edi. Ko‘plab yordamchi xodimlar vizodan mahrum bo‘lib, jamoaga qo‘shila olmadi.
Shunday sharoitda ham Eron uch o‘yinning uchalasini ham durang bilan yakunladi. Bu maydondagi kuchni ko‘rsatadi, lekin baribir keyingi bosqich uchun yetmadi. Nourizadeh buni jamoaning eng og‘ir, eng tayyorgarliksiz mundiali deb ataydi.
Muhabbat bor, lekin tizim kechikkan
Osiyoning Jahon chempionatlaridagi qiynalishi futbolga bo‘lgan befarqlikdan emas. Singapurdan tortib Indoneziyagacha ko‘plab mamlakatlarda futbol yuz yillik tarixga ega, ko‘pincha sobiq mustamlakachilik davridan meros.
Ayniqsa, Fors ko‘rfazi mamlakatlarida. Qatar, Saudiya Arabistoni, BAA va qo‘shni hududlarda futbol bugun sport emas, madaniyatning markaziy bo‘lagiga aylangan. Tarixchi va Football in the Middle East: State, Society, and the Beautiful Game kitobi muharriri Abdulla Al-Arianning ta’kidlashicha, bu sport milliy o‘zlikni shakllantirish, mustaqillik kurashlari, ommaviy madaniyat bilan chambarchas bog‘langan.
Ammo Germaniyada faoliyat yuritgan, AFC haqida tadqiqotlar qilgan Ben Vaynbergning qayd etishicha, ko‘plab Osiyo mamlakatlarida professional futbol tizimi juda kech shakllandi. Yevropa va Janubiy Amerika esa orada avlodlar davomida elit murabbiylar, yuqori darajadagi musobaqalar va chuqur futbol madaniyatini jamlab ulgurdi.
AFC 1954-yilda tashkil topgan. O‘shandan beri konfederatsiya oddiy musobaqalar tashkilotchisidan futbolni rivojlantirishga urinayotgan yirik tuzilmaga aylandi. Ammo u 47ta a’zoni – Xitoydan Avstraliyagacha, Livandan Yaponiyagacha bo‘lgan ulkan hududni qamrab oladi. Iqtisodiy, siyosiy va futbol sharoitlari orasidagi tafovut esa beqiyos.
Bu sharoitda hammani bir xil darajada qo‘llab-quvvatlash, bir xil tezlikda rivojlantirish – murakkab masala. AFC oldida turgan asosiy savollardan biri ham shu: resurslarni hamma joyga birdek yoyish kerakmi yoki eng katta salohiyatga ega bir necha mamlakatni alohida qo‘llab-quvvatlash maqsadga muvofiqmi?
Vaynbergning fikricha, 47ta a’zoga keng ko‘lamli sarmoya yo‘naltirish elit dasturlar uchun zarur bo‘lgan resurslarni kamaytirishi mumkin. Ammo baribir hal qiluvchi rolni milliy assotsiatsiyalar o‘ynaydi. O‘yinchi ham, murabbiy ham, infratuzilma ham – hammasi ichki darajada shakllanadi. Jahon chempionatidagi natija esa shu ichki ishning oynadagi aksi, xolos.
Tashqariga chiqmasdan – yuqoriga chiqib bo‘lmaydi
Bir narsa aniq: Osiyo jamoalari dunyoning eng katta sahnasida muvaffaqiyat qozonmoqchi bo‘lsa, qit’a chegarasidan chiqishi kerak. Bu nafaqat individual futbolchilar, balki butun terma jamoalar uchun zarur bosqich.
Osiyolik futbolchilar Yevropa ligalarida tobora ko‘proq ko‘rinmoqda. Ammo The Asian Game hammuassisi Pol Uilyamsning fikricha, bu yetarli emas. Elit darajadagi tajriba – har kuni eng kuchlilarga qarshi mashg‘ulot o‘tkazish, eng yuqori tezlikda o‘ynash, bosim ostida qaror qabul qilish – faqat kuchli ligalarda shakllanadi.
Arya Nourizadeh esa AFC ichida ham o‘zaro raqobatni oshirish tarafdori. Hozir asosiy qit’a turniri – to‘rt yilda bir o‘tkaziladigan Osiyo Kubogi bo‘lib, unda 24ta eng yaxshi jamoa ishtirok etadi. Bunga qarshi qo‘yilayotgan yangi g‘oya – barcha 47 a’zoni qamrab oladigan Nations League formati. Bu kuchsizroq jamoalarga kuchli Osiyo terma jamoalariga tez-tez qarshi o‘ynash imkonini berishi, tafovutni asta-sekin qisqartirishi mumkin.
Yevropada bu model allaqachon ishlayapti. Savol shunda: Osiyo bunga tayyormi va bu yo‘lni oxirigacha bosib o‘tishga sabri yetadimi?
Yaponiyaning uzoq rejasidan o‘rnak
Bugungi kunda eng katta umid yana bir bor Yaponiyaga bog‘lanadi. Bu mamlakat 2050-yilgacha Jahon chempionatini yutishni maqsad qilganini ochiq aytgan. Hali pley-off bosqichida birorta g‘alaba yo‘q, lekin guruh bosqichida Germaniya va Ispaniya kabi gigantlarni mag‘lub etgan jamoa haqida gap ketyapti.
1992-yilda Yaponiya futbol uchun yuz yillik strategik konsepsiya qabul qildi. Professional klublar soni oshirildi, yoshlar akademiyalari va murabbiylar tayyorlash tizimiga jiddiy sarmoya kiritildi. Pol Uilyams bu modelni boshqa Osiyo mamlakatlari uchun tayyor yo‘l xaritasi sifatida ko‘radi.
Bu yerda mo‘’jiza yo‘q. Sehrli tugma ham yo‘q. Mavhum “iste’dod avlodi”ni kutish ham foydasiz. Poydevor – ommaviy futbol, murabbiylik maktablari, sabr va qat’iyat.
Bu orada esa raqiblar ham joyida turmayapti. Afrika, Shimoliy Amerika, hatto an’anaviy futbol hududi bo‘lmagan mintaqalar ham tezlik bilan o‘smoqda. Daraja ko‘tarilayotgan sayin, Jahon chempionati pley-offiga chiqishning o‘zi avvalgidan ham qiyinlashadi.
Shunday vaziyatda savol keskinlashadi: Osiyo bu poygada faqat ishtirokchimi yoki bir kuni chindan ham kubok uchun kurashadimi?
Osiyo chempion bo‘ladimi?
AFC bugun tarixidagi eng kuchli davrini boshdan kechiryapti, deydi qit’a futboli bo‘yicha mutaxassislar. Jamoalar taktik jihatdan savodliroq, futbolchilar texnik va jismoniy jihatdan ancha yaxshiroq tayyorlanmoqda. Lekin ayni paytda butun dunyo ham shunday yo‘l tutmoqda. Hech kim joyida turgani yo‘q.
Shu bois Jahon chempionligini Osiyoga olib kelish – uzoq, og‘ir va xatolarga boy yo‘l bo‘ladi. Balki bu yo‘lni birinchi bo‘lib Yaponiya bosib o‘tar. Balki boshqa mamlakat – hozircha “ikki-uchinchi toifa” sifatida qaralayotgan jamoalardan biri sahnaga portlab chiqadi.
Bitta narsa esa aniq: dunyo futbolining eng chiroyli sahnasi – guruh bosqichi – hamon shunisi bilan qiziqki, u yerda butun sayyora ishtirok etadi. Afrika jamoasining, Osiyo jamoasining yoki an’anani buzadigan boshqa bir mamlakatning Jahon chempioni bo‘lishi – futbol tarixini tubdan o‘zgartiradigan lahza bo‘ladi.
Savol faqat shunda: bu tarixiy kunni birinchi bo‘lib kim yozadi – va Osiyo o‘sha sahifada bo‘ladimi yoki yo‘q?
