Shotlandlar va Jahon chempionati: Boston ko‘chalaridagi bayram

Boston ko‘chalarida kilt kiygan shotlandlar haqida videolarni soatlab tomosha qilish mumkin. Qizil-yashil katakli yubkalar, yelkalarda bayroqlar, qo‘llarda – bagpipe. Ular shahar bo‘ylab saf tortib, o‘zlariga xos shovqin bilan yurishadi, so‘ng stadionga kirib borishadi va u yerda Tartan Army Haiti ustidan 36 yildan keyingi ilk Jahon chempionati g‘alabasini bo‘g‘iz yirtib nishonlaydi.

Shu bilan tugamaydi. Kechqurun ular baseball stadioniga yo‘l olishadi va bir zumda Boston Red Sox uy uchrashuvini ham Jahon chempionati sahnasiga aylantirib yuborishadi. Qizil, tizzagacha paypoqlar, qo‘shiqlar, hazil-mutoyiba – tribuna birdan boshqa ohangda jaranglay boshlaydi. Yevropaliklar uchun tushunish qiyin bo‘lgan o‘yin qoidalarini ularga mahalliylar sabr bilan tushuntiradi, lekin o‘sha kuni baseballning o‘zi ham ikkinchi planga tushib qoladi.

Bir videoda mahalliy muxlis ko‘z yoshlarini yashira olmaydi. U shotlandlarga “hayotimdagi eng yaxshi vaqt uchun” minnatdorlik bildiradi. Endi esa navbat Miamiga. Shaharga shotland to‘lqini kelmoqda. Norveglar, niderlandlar ham boradigan joyida shunga o‘xshash iz qoldiradi. “United by football” shiori qog‘ozda emas, ko‘chalarda, stadionlarda, qo‘shiqlarda yashayapti.

Shotlandlar va Germaniyaning yangi do‘stlari

Euro 2024 turnir direktori sifatida men ham shotlandlar bilan o‘zimcha tanishib oldim. Ular nemislarning yuragini bir zumda zabt etdi. Qisqa vaqt ichida paydo bo‘lgan tanishuvlar do‘stlikka aylandi, bu do‘stlik endi ikki tomonda ham asrab-avaylanadi. Buni o‘z uy klubim FT Gern misolida ham ko‘ryapman. Qizim hanuzgacha bir shotland muxlisi bergan nishonni xuddi xazina kabi asrab yuribdi.

Yillar davomida mendan yirik sport musobaqalarining maqsadi haqida so‘rashganda, ko‘nglim avvalambor 2006 yilgi Jahon chempionatiga qaytardi. O‘sha payt men uchun bu – futbolchi sifatidagi faoliyatimni belgilab bergan voqea edi: mamlakat uchun o‘ynash qanday mas’uliyat ekanini his qildim, Germaniya esa dunyoga ochiq, o‘ziga ishonchli qiyofada namoyon bo‘ldi. Lekin oradan vaqt o‘tib, shotland muxlislari bilan uchrashuvlarim menga yana bir narsani anglatdi: bunday bayramlarda bosh rolni mezbonlar emas, mehmonlar ijro etadi.

Shu ma’noda Shotlandiyaning bu safargi turnirda borligi – haqiqiy omad. Avvalgi 32 jamoali formatda ular 1998 yildan beri Jahon chempionatiga yo‘l topa olmagan edi. Endi esa ular qaytdi. 48 jamoali formatning o‘ziyoq bunga yetarli dalil emasmi?

48 jamoa, tanqidlar va qo‘rqayotgan Yevropa

Turnir kengayishi atrofida tanqidlar tinmayapti. Eng so‘nggi keskin fikrni Uefa prezidenti Aleksander Ceferin bildirdi, u sifatning pasayganini ta’kidladi. 13 ta Yevropadan tashqari mamlakat – jumladan 2022 yilgi yarim finalchi Marokash – bunga javoban ochiq xat yozdi.

Ceferinning so‘zlari bir narsani ochib berdi: Uefa manfaatlari dunyoning qolgan qismi manfaatlaridan farq qiladi. Yevropa endi boshqalar yetib kelayotganini ko‘ryapti va o‘z hukmronligi uchun xavotir ola boshladi. Fifa uchun esa vazifa boshqacha – futbolni butun dunyoda rivojlantirish. Bunga faqat ishtirok orqali erishish mumkin. Sifatdagi tafovutlar, yoqadimi-yo‘qmi, qabul qilinishi kerak.

Dastlabki sakkizta Jahon chempionati final bosqichida atigi bitta Afrika vakili qatnashgan – 1934 yilda Misr. 1966 yilda esa dekolonizatsiya avjida bo‘lgan paytda Afrika mamlakatlari Angliyadagi mundialni boykot qildi, chunki Fifa ularga to‘g‘ridan-to‘g‘ri yo‘llanma kafolatlamadi.

Bugun esa manzara butunlay boshqacha. Futbol dunyo mamlakatlarining yarmidan ko‘pida eng ommabop sportga aylangan, shu bilan birga ta’sir doirasi ham kengayib boryapti. Hozirgi Jahon chempionatida ham qit’alar kesib o‘tuvchi qahramonlik hikoyalari tug‘ilyapti: DR Congo Cristiano Ronaldo boshchiligidagi Portugaliya bilan durang o‘ynadi, debyutant Cape Verde esa amaldagi Yevropa chempioni Ispaniya va sobiq Jahon chempioni Uruguay bilan bir xil hisobni qayd etdi.

Markaziy Osiyodan ilk bor jamoa qatnashyapti. Uzbekistan bosh murabbiyi, 2006 yilgi Jahon chempioni va o‘sha yilning Fifa eng yaxshi futbolchisi Fabio Cannavaro Abbosbek Fayzullaev Kolumbiyaga gol urib, hisobni tenglashtirgach, maydonga otilib chiqib, shogirdini quchoqlab olgani – bu turnirning eng yorqin manzaralaridan biri bo‘lib qoldi.

Dastlabki haftalarda Lionel Messi, Kylian Mbappé, Harry Kane va Erling Haaland yorqin yulduz sifatida sahnada bo‘lsa-da, ularning yonida kutilmagan qahramonlar ham turibdi. Tez orada sahna yana to‘liq superyulduzlarga qoladi. Yangi formatdagi 1/16 final tufayli guruh bosqichi tobora kubok musobaqalarining ilk davrasiga o‘xshab boryapti. Bunday tizimni hech bir an’anaparast milliy kuboklardan olib tashlamoqchi emas, lekin Jahon chempionati haqida gap ketganda ko‘pchilikning ko‘ngli to‘lmaydi.

Shunga qaramay, Fifa ko‘p jihatdan to‘g‘ri yo‘l tanlagan. Ularni iqtisodiy o‘sishni haddan tashqari ustuvor qo‘yyapti deb tanqid qilishadi, aslida esa bu zarurat. Eng kichik qishloq klubi ham bitta turnir bilan mablag‘ topish qanchalik muhimligini biladi.

Pul, chiptalar va chegaradan o‘tib ketgan taqvim

Tanqid esa kerakli joyga qaratilishi lozim. Masalan, chipta narxlari. Fifa haqiqiy talab hajmini ochiq ko‘rsatmayapti, degan ayblovlar bor, shu orqali daromadni maksimal darajada oshirishga urinayotgani aytiladi. Yana bir bezovta qilayotgan g‘oya – Jahon chempionatini har ikki yilda o‘tkazish taklifi. Bunday turnir ta’sirli bo‘lishi uchun unga tayyorgarlik va undan keyingi davr ham kerak. Har ikki yilda o‘tkaziladigan mundial bu jarayonni yemirib yuborishi mumkin.

Shishirilgan Club World Cup esa allaqachon haddan tashqari zich taqvimni yanada siqib qo‘ydi. Bir necha haftaga cho‘ziladigan, ba’zan o‘ta issiq iqlimda o‘tadigan qo‘shimcha turnir futbolchilarga tushayotgan yukni oshirib yubordi. Professional o‘yinchilardan yana qancha musobaqa, yana nechta o‘yin kutish mumkin?

Eng xavotirli tomoni – Gianni Infantino va Donald Trump kabi qudratli siyosiy figuralar o‘rtasidagi yaqin aloqalar. Jahon chempionati sotilayotgan mahsulotga aylanmoqda. Bu futbolning ishonchliligini yemiradi. Natijada muxlislar o‘zini noqulay his qilmoqda. Ular uchun Fifa va turnirning o‘zi o‘rtasida chiziq chizish tobora mushkullashib boryapti.

Futbol qoidalar bilan boshqariladigan, hamma tushunadigan o‘yin. Bir oy davomida butun dunyo e’tiborini shunchalik o‘ziga torta oladigan boshqa tadbir yo‘q. Shuning uchun ham bu o‘yin insoniyat qanday yashashni xohlayotganini “muzokara” qilish uchun ideal maydon. Lekin futbolni boshqa, ancha shubhali kun tartibiga ega kuchlar o‘z tomonga tortyapti.

Kuchli Yevropa va “mehmonlar uchun ochiq” kelajak

Bunga qarshi turish uchun kuchli Yevropa va kuchli Uefa kerak. Ceferinning Euro 2028 uchun past chipta narxlarini va’da qilgani – to‘g‘ri yo‘nalish. U yashash va sayohat xarajatlarini ham imkon qadar maqbul ushlab turmoqchi. Futbol elita uchun yopiq klubga aylanmasligi shart.

Eng muhimi esa – ruh. “Die Welt zu Gast bei Freunden” – “Dunyo do‘stlar mehmoni” shiori 2006 yilgi Jahon chempionatining yuragi edi. Men Janubiy Afrika va Braziliyada o‘ynaganimda ham aynan shunday kayfiyatni his qilganman. Futbol maydonida raqibmiz, lekin ko‘chada, stadion atrofida, shahar maydonlarida – mehmon va mezbonmiz.

Kelajakdagi har bir mundial, har bir Yevropa chempionati shuni qayta tiklashi kerak: tribunalarda shotland qo‘shig‘i yangraydimi, afrikalik barabanlar jaranglaydimi yoki Markaziy Osiyo bayroqlari hilpiraydimi – farqi yo‘q. Asosiysi, bu o‘yin yana hammani bir maydonda to‘plab, dunyoga bitta savolni yana qayta beraversin: biz bu sayyorada birga yashashni qanchalik chin dildan istaymiz?