VAR: Gol urish va bahsli qarorlar o‘rtasidagi kurash

Jahon chempionati tomosha qilish marosimi endi shunday ko‘rinishga kirgan: jamoangiz gol uradi, siz sakrab tushasiz, quvonasiz… lekin yarim nafasda. Chunki bir zumda ekran chetida yozuv paydo bo‘ladi: VAR tekshiruvi. Stadion jimib qoladi. Gol bekor qilinadimi? Bayram to‘xtaydi.

Bu mundialda VARning shu qadar ko‘p qo‘llanayotgani turnirning eng bahsli mavzularidan biriga aylandi. FIFA buning adolatni oshirayotganini ta’kidlaydi, ko‘plab muxlislar va terma jamoalar esa vaziyat nazoratdan chiqib ketganini aytmoqda.

VARning tug‘ilishi: Thierry Henrydan boshlangan to‘lqin

Bugungi kunning “yovuz qahramoni” bo‘lgan VAR aslida shunday boshlangan emas. Bir paytlar muxlislar ham, futbolchilar ham uni talab qilgan.

Hamma narsa 2009-yilgi Jahon chempionati saralash o‘yinlariga, France va Ireland o‘rtasidagi mashhur bahsga borib taqaladi. France hujumchisi Thierry Henry hal qiluvchi golga uzatma berdi. Maydonda ham, uyda televizor qarshisida o‘tirganlar uchun ham bir narsa aniq edi: Henry to‘pni qo‘li bilan nazorat qilgandi. Hakam esa hech qanday qoida buzilishini qayd etmadi, o‘yin davom etdi.

Futbol tarixida bu ilk shubhali epizod emas edi. 1986-yilgi Argentina–England uchrashuvidagi Diego Maradona tomonidan urilgan, “Xudo qo‘li” nomi bilan mashhur bo‘lgan golni eslashning o‘zi kifoya. Farq shunda ediki, 2009-yilga kelib texnologiya allaqachon tayyor edi – epizodni shu zahoti qayta ko‘rib, adolatli qaror chiqarish mumkin bo‘lardi.

FIFA esa o‘z qoidalarini o‘zgartirishga nihoyatda og‘ir qadam tashlaydigan tashkilot. 1970-yilgacha jamoalarga almashtirish qilishga umuman ruxsat berilmagan. O‘sha yili ilk bor qizil va sariq kartochkalar joriy etilgan – undan oldin hakam faqat ogohlantirardi yoki o‘yinchini maydondan haydab yuborardi, xolos.

Shunday bo‘lsa-da, FIFA biror yangilik kiritmoqchi bo‘lsa, uni ko‘pincha avval AQShda sinab ko‘radi. Adelphi University professori Chris Davis ta’kidlaganidek, futbol bo‘yicha ko‘plab innovatsiyalar – hatto futbolkalarga ism yozish g‘oyasi ham – avval AQShda yo‘lga qo‘yilgan. Unga ko‘ra, amerikalik tomoshabinlar an’anaparastlikka kamroq yopishib olgan, texnologik yangiliklarni tezroq qabul qiladi. VAR ham 2014–2015-yillarda Major League Soccer uchrashuvlarida shunday yo‘l bilan sinovdan o‘tdi.

2018-yildan 2026-yilgacha: qahramondan gumondorga aylangan tizim

VAR rasman 2018-yilgi Jahon chempionatida ishga tushirildi. Tizim sodda ko‘rinadi: maydonda hakamlar brigadasi, alohida xonada esa ko‘p rakursli takroriy ko‘rsatmalarni kuzatayotgan video brigada.

Chris Davisning aytishicha, dastlab muxlislarga bu yoqdi. Aniq, ko‘zga tashlanadigan xatolar tuzatilardi. “O‘yin halolligini himoya qiladigan, juda ravshan vaziyatlar to‘g‘rilanayotgani uning go‘zalligi edi”, deydi u.

O‘sha paytda VAR tez-tez ishga tushmasdi. Qarorlar tanlab ko‘rilardi, ritm buzilmasdi. Oradan bir necha yil o‘tdi. 2026-ga kelib, esa boshqa manzara: deyarli har uchrashuvda penalti maydoni ichidagi har qanday to‘qnashuv, har bir nozik ofsayd – hammasi VARga yuklatilgan. O‘yin bo‘linib-bo‘linib ketadi.

Bu yerda eng katta bosh og‘rig‘i – ofsayd qoidasi.

Ming so‘zlik qoida va bir dona “tovon”

Ofsayd qoidasi 150 yildan oshgan, 45 banddan iborat va taxminan ming so‘z bilan yozilgan. Futboldagi eng murakkab, eng ko‘p noto‘g‘ri tushuniladigan qonunlardan biri. Uni qisqa qilib tushuntirish oson emas, lekin mohiyati shunday: raqib maydonida turgan futbolchi to‘p uzatilgan lahzada to‘pdan ham, raqib jamoaning oxirgi ikkinchi futbolchisidan ham raqib darvozasiga yaqinroq bo‘lsa va o‘yin epizodida faol ishtirok etsa, ofsayd hisoblanadi. Qoidaning maqsadi – raqib darvozasi oldida “poylab turib”, oson gol urishni cheklash.

Bu mundialda hakamlar ofsaydni tekshirish uchun o‘yinni bir necha bor to‘xtatib, VARga murojaat qildi. Qarorlar esa ko‘pincha kulgili, hatto masxaraomuz deb baholanmoqda.

Iran va Belgium uchrashuvini olaylik. Iran jamoasi gol urdi, lekin VAR aralashdi va gol bekor qilindi: tasvirlarda iranlik futbolchining soni chizig‘idan biroz oldinga chiqqani, ya’ni “ofsayd” ekani aniqlandi. Oradan ko‘p o‘tmay, boshqa o‘yinda Colombia hujumchisining barmoq uchiga teng farq – “tovon” emas, “oyoq uchi” ofsayd deb topildi va gol hisobga olinmadi.

The Athletic nashrining katta yozuvchisi Felipe Cardenas buni keskin tanqid qiladi: “Bu o‘yin holatini butunlay parcha-parcha qilmoqda. Futboldagi eng zo‘r, eng maxsus lahzalardan biri – gol va uning nishonlanishi. Endi esa futbolchilar hakamning VARdan xabar olishini kutishga majbur bo‘layapti”.

Misrning alamli kuni: Argentina bilan bahs va portlagan savollar

VAR bu Jahon chempionatidagi eng bahsli o‘yinlardan birining markazida turibdi: Egypt – Argentina uchrashuvi.

Uchrashuvning katta qismida ustunlik Misr tomonida edi. Ular 67-daqiqada ikkinchi golni urishdi. Stadion portladi, o‘yin taqdirini hal qiladigandek tuyulgan lahza edi. Shunda VAR aralashdi.

Video xonadagi brigada epizoddan ancha oldin, maydonning boshqa chekkasida bo‘lib o‘tgan bahsli qoida buzilishini ko‘rsatdi. Hakam monitor yoniga bordi, vaziyatni qayta ko‘rdi va Misrning golini bekor qildi. O‘yin keskin burildi. Argentina oxir-oqibat g‘alabani tortib oldi.

Misr tomoni uchrashuvdan keyin o‘zini “Jahon chempionatida talangan” deb hisobladi va rasmiy shikoyat bildirdi. Bu voqea atrofida VARga, umuman turnirdagi texnologiyalarning qo‘llanilishiga nisbatan savollar yanada ko‘paydi: hammasi qanchalik adolatli boshqarilmoqda? Chiziq qayerda tugaydi?

Texnologiya va inson xatosi o‘rtasidagi ingichka chiziq

Oxir-oqibat, futboldagi VAR bahsi bugungi jamiyatdagi kengroq munozarani eslatadi: texnologiya qachon yordam, qachon haddan oshish? Qurilmani boshqarayotgan baribir inson bo‘lsa, xolislikka qanchalik ishonsa bo‘ladi?

Felipe Cardenas yechimni o‘rtadan izlaydi: “Futbol muxlisi sifatida ba’zan inson xatosi bilan yashashga ko‘nikish kerak. Hakam ham xato qilishi normal holat. Biz esa shunday nuqtaga kelayapmizki, hakamning xatosi go‘yo taqiqlangan mavzuga aylanmoqda”.

Futbol esa har doim ozgina betartiblik, ozgina adolatsizlik, ozgina “insoniylik” bilan yashab kelgan. Har bir millatning xotirasida o‘chmas iz qoldirgan bahsli gollar, ko‘rilmay qolgan penaltilar, noto‘g‘ri ko‘rsatilgan kartochkalar bor. Aynan shu bahslar, shu alamlar, shu mo‘jizalar o‘yinni tirik qiladi.

Endi esa savol boshqacha: chiziqni qaerda chizamiz? Har santimetrni o‘lchaydigan texnologiyaga ishona beramizmi yoki ba’zan hakam hushtagi – xato bo‘lsa ham – yakuniy so‘z bo‘lib qolishiga rozi bo‘lamizmi?

Har holda, hamma narsani son, chiziq va pikselga aylantirib bo‘lmaydi. Ba’zan hakam qarorini qabul qilishga to‘g‘ri keladi. Hech qanday “agar”, hech qanday “lekin” va, albatta, hech qanday “oyoq uchi”siz.