Xudo Qo‘li: Aztekadagi Futbol Tarixi
Men u yerda bo‘lishim kerak emasdi.
17 yoshda edim. Futbolga qiziqmasdim, stadion deganini ham ko‘rmagandim. Ammo o‘sha peshin, Mexico Citydagi Azteca Stadium darvozasidan kirar ekanman, Argentina va England o‘rtasidagi jahon chempionati chorak finaliga ketyotganimni ham, sport tarixidagi eng bahsli lahzalardan biriga guvoh bo‘layotganimni ham to‘liq anglamasdim.
Ertalab hech qanday reja yo‘q edi. Telefon jiringladi. Otamning tanishi ikki chipta topib qo‘yibdi, bora olmay qolgan. Onam bilan men bormaymizmi, deb so‘radi.
Otam ikkilanib qoldi. Falkland urushi tugaganiga besh yil ham bo‘lgani yo‘q, Argentina va England muxlislari o‘rtasida taranglik bo‘lishidan xavotirda edi. “Malikalaring”ni o‘sha olomonga aralashtirishni istamasdi.
Onam esa bir soniya ham o‘ylamadi. Bu – World Cup. Hayotda bir marta tushadigan imkon. Qizini bundan mahrum etishni xayoliga ham keltirmadi.
Shahar bo‘ylab sayr – bayramga aylangan yo‘l
Stadion sari yo‘lga chiqqanimiz zahoti hammasi o‘zgardi. Mashina oynalaridan osilgan bayroqlar, tirbandlik ustidan bir-biriga qichqirayotgan shiorlar, yo‘llarda rang-barang to‘dalarga aylangan odamlar.
Men ham qo‘shildim. Bizning terma jamoamiz turnirdan chiqib ketganiga qaramay, hamma qatori “¡Viva México!” deb baqirardim. Futbol menga unchalik muhim emasdi, lekin shu lahzaning bir bo‘lagi bo‘lish – juda muhim edi.
O‘yinni bayramdek qabul qildim. O‘zimcha chiroyli kiyinib oldim, ortiqcha bo‘yoq, ortiqcha bezak. Menga o‘sha payt Azteca – afsonaviy futbolchilar emas, “chiroyli chet ellik yigitlar” bilan to‘la stadion bo‘lib tasavvur qilinardi. Onam bir qarab qo‘ydi, qoshini ko‘tardi, lekin indamadi.
Azteca – shunchaki stadion emas
Ichkariga kirganimizda, ko‘lam meni larzaga soldi. Shovqin, ranglar, go‘yo butun dunyo bir joyga yig‘ilgandek tuyg‘u. Atrofimizda turli mamlakatlardan kelgan muxlislar – qo‘shiq, kulgi, kostyumlar, yuzlari bo‘yalgan odamlar. Men o‘yin haqida emas, balki shunchaki shu olomon ichida bo‘layotganimdan hayajonlanardim.
Hakm hushtagi chalingach, maydondagi voqealarni deyarli kuzatmasdim. “La ola” – Meksika to‘lqinini qilishga berilib ketgan edim. Tomoshabinlar ritmi, kulgi, qiy-chuv. Futbol o‘zi bir chetda, fon kabi tuyulardi.
To‘satdan hamma o‘rnidan turdi.
Avvaliga xursandchilik. Keyin – chalkashlik. Turli tomondan kelayotgan baqiriq, norozilik, savollar. Shovqin bir nuqtadan emas, bo‘lak-bo‘lak ko‘tarilardi.
O‘sha lahza keyingi o‘n yilliklar davomida tinmay tilga olinadi, deb kim o‘ylabdi?
“Qo‘l” payti – hamma ko‘rdi, hakamdan boshqa
To‘p England jarima maydoni ustida havoda uchib borardi. Argentina yulduzi Diego Maradona sakrab, havodagi to‘pga intildi. Qarshisida – darvozabon Peter Shilton, u ham zarbani qaytarish uchun osmonga ko‘tarilgan.
Keyngi lahza – to‘p Maradona tomonga tegadi va chiziqdan o‘tib ketadi.
Stadiondagilar ko‘pchiligi buni bosh bilan urilgan gol deb o‘yladi. Men uchun esa o‘sha lahzadan boshlab hammasi o‘zgardi. Birdaniga futbolning o‘zi muhim bo‘lib qoldi.
Atrofimdagi odamlar “gol bo‘ldimi-yo‘qmi”ni muhokama qila boshladi. “Bosh bilan kiritdimi yoki… qo‘l bilan surib yubordimi?” degan savollar aylanardi. England sektori tomondan qattiq norozilik ovozlari kelardi.
Yonimdagi kishiga qarab, biroz hayron bo‘lib: “Porque tanto alboroto?” – deb so‘radim. U Maradona to‘pni qo‘li bilan darvozaga urganini, hakam esa buni ko‘rmay qolganini aytdi. Gol hisoblangan edi.
Men tushunmay qoldim. Ko‘rgan narsamiz sport tarixidagi eng bahsli epizodlardan biriga aylanadi, degan fikr o‘sha payt menda yo‘q edi.
Oradan vaqt o‘tib, butun dunyo bu hodisani “Mano de Dios” – “Xudo qo‘li” deb atay boshladi. Maradonaning o‘zi: “Biroz boshim bilan, biroz Xudoning qo‘li bilan” degan iborasi bilan unga nom qo‘ydi.
Stadiondagi bahslar esa shu qadar qizib ketdiki, atigi to‘rt daqiqa o‘tib, Maradona ikkinchi golni urganida, biz deyarli uni ko‘rmay qolayozdik.
Ikkinchi gol – butun stadion jim bo‘lib qolgani
Oradan yillar o‘tdi. O‘sha kunni eslaganimda, birinchi bo‘lib “Xudo qo‘li” emas, aynan ikkinchi gol ko‘z o‘ngimda gavdalanadi.
Bu safar hammasi boshqacha edi. Maradona to‘pni o‘z maydonining yarmida qabul qilib oldi. Ikki nafar England futbolchisidan piruet bilan qutilib, oldinga otildi. Stadion birdan jimib qolgandek bo‘ldi – go‘yo yuz minglab odam bir vaqtning o‘zida nafasini ichiga yutdi.
U maydon bo‘ylab egri chiziqlar chizib, bir tomondan ikkinchi tomonga o‘tib, raqiblarini birma-bir ortda qoldirardi. Har bir fint, har bir qadam – tribunalarni qotirib qo‘yardi. Jarima maydoniga kirib bordi, navbatdagi raqibni ham aldab o‘tdi va… zarba.
To‘p to‘rni topdi.
Shu ondayoq Azteca portlab ketgandek bo‘ldi. Qiyqiriqlar, sakrashlar, quchoqlashishlar. Men o‘sha payt ichimdan: “Mana shu sababdan odamlar futbolni yaxshi ko‘radi. Endi tushundim”, deb o‘yladim.
Atrofimga qaradim. Birinchi golga qarshi qattiq norozilik bildirgan muxlislar ham bu safar tik turib olqishlayotganini ko‘rdim. Hatto yonimizdagi ayrim England muxlislari ham bu mo‘jizaga qarshi chiqa olmadi – ular ham qarsak chalardi.
O‘yin 2:1 hisobida Argentina foydasiga yakunlandi. Tarixga muhrlangan natija. Biz esa onam bilan stadiondan chiqib, mashinamiz tomon yo‘l oldik.
Azteca – zilziladan keyingi umid ramzi
O‘sha payt meni ko‘proq o‘yinning o‘zi emas, balki Azteca ichida bo‘lish hissi tark etmasdi. Bu joy – faqat stadion emasdi. U Meksikaning o‘ziga xos xotira sandig‘i edi.
1985-yilgi dahshatli zilzila xotiralari hali hamon juda tirik edi. Butun mahallalar vayron bo‘lib, shahar chang va yo‘qotish hidiga to‘lgan, odamlar nafasini ichiga yutib yashagan haftalar. O‘shanda Azteca ko‘plab oilalar uchun boshpana bo‘lgan, uyidan ayrilganlar shu yerda panoh topgan, umid topgan.
Shu tarixni bilganim uchun, o‘sha tribunalar orasida o‘tirish menga bir oz tantanali, hatto muqaddas tuyulardi. Tashqarida esa u yana boshqa qiyofaga kirardi – shovqin-suron, kulgi, hayotga to‘la maydonga.
Onam bilan piyoda ketar ekanmiz, ko‘chadagi sotuvchilardan tacos, chili va limon sepilgan mevalar olib yerdik. Ikkimiz ham o‘zimizni g‘urur bilan to‘la meksikalikdek his qilardik. Sombrero, yorqin ranglar, stereotiplarga xos hamma narsa – lekin biz bularni hazil, kulgi va biroz qarshilik ruhida o‘zlashtirgan edik. Mezbon sifatida dunyoga iliqlik, kulgi va saxovat ulashayotganimizni his qilardik.
World Cup talismoni – sombrero kiygan chili qalampiri – o‘sha ruhni juda aniq aks ettirardi: dadil, sho‘x, va butunlay bizniki.
“Xudo qo‘li” – yillar o‘tib ham tugamagan bahs
Oradan yillar o‘tdi. Futbolga bo‘lgan munosabatim ko‘p o‘zgarmadi – o‘sha o‘yindan keyin ham u mening hayotim markaziga aylangani yo‘q. Lekin o‘sha kun, o‘sha ikki gol, ayniqsa Azteca ichidagi kayfiyat – menda abadiy qoldi.
Birinchi gol bahsli edi. O‘sha payt atrofimda turganlarni ham, keyingi yillarda Englandni ham, butun dunyoni ham asabiylashtirgan gol. Hali-hanuz u haqida gapirganlarida ovoz ohangi o‘zgaradi.
Keyin Argentina’da yashab, ishlaganimda bu mavzu menga yana qayta-qayta uchrardi. “Hand of God” – deya har safar ko‘zlari chaqnab ketadigan do‘stlarim ingliz hamkasblarimni ko‘rganda bu epizodni tilga olmasdan turolmasdi. Ular uchun bu – nafaqat gol, balki tarix, faxr, hazil va biroz sho‘xlik aralashgan milliy rivoyat edi.
Men esa ichimdan bir narsani bilardim: ular faxr bilan gapirayotgan o‘sha lahzaning ichida men ham bo‘lganman. Azteca tribunalarida, hayrat va chalkashlik oralig‘ida turgan 17 yoshli qizaloq sifatida.
O‘sha kun, o‘sha stadion, o‘sha bahsli qo‘l zarbasi va dahshatli darajada chiroyli ikkinchi gol – hammasi birgalikda futbolni nafaqat o‘yin, balki xotira, munozara va xalqning o‘zini ko‘rsatish sahnasiga aylantirib yuborgan edi.
