2030 yilgi Jahon chempionati: Uch qit’a va siyosiy muammolar
2026 yilgi mundial 48 ta terma jamoa va uch davlat mezbonligi bilan tarixdagi eng yirik turnir bo‘ldi, deb o‘ylaganlar adashdi. 2030 yilgi Jahon chempionati futbol xaritasini yanada kengaytiradi, raqobat maydoni bilan birga, ramziy va siyosiy og‘irligini ham oshiradi.
Uch davlat – lekin aslida olti mezbon
Rasmiy mezbonlar uchta: Marokash, Portugaliya va Ispaniya. Bu – Jahon chempionati ilk bor ikki konfederatsiya hududida o‘tkazilishi, shuningdek, musobaqa tarixida birinchi marta Shimoliy Afrikaga borib tushishi degani.
Ammo manzara bundan kengroq. Turnirning 100 yilligi munosabati bilan Fifa tarix sahifasini ochib, dastlabki mundialga ishora qiluvchi maxsus uchrashuvlarni ham rejalashtirdi. Montevideo shahridagi Estadio Centenario – 1930 yilgi final mezboni – yana Jahon chempionati o‘yinini qabul qiladi. Bitta uchrashuv Argentinada, yana bittasi Paragvayda o‘tkaziladi. Shu tariqa, texnik jihatdan uch davlat mezbon bo‘lsa-da, amalda oltita mamlakat mundialga sahna bo‘ladi.
Qanday qilib bu formatga kelib qolindi?
2030 yilgi chempionat uchun poyga 2022 yilda jiddiy tus oldi. Fifa nizomiga ko‘ra, qit’alar navbati almashib boradi: Qatar 2022 va Shimoliy Amerika 2026 tufayli Osiyo (AFC) va Shimoliy va Markaziy Amerika hamda Karib havzasi (Concacaf) federatsiyalari bu safar mezbonlikka da’vo qila olmasdi.
Yevropadan Ispaniya va Portugaliya – 2018 va 2022 yillardagi muvaffaqiyatsiz arizalardan so‘ng, 2026 uchun ham nomzod bo‘lolmagan ikki federatsiya – 2023 yilda o‘z bidiga Marokashni qo‘shib, uch tomonlama taklifni taqdim etdi. O‘sha yili Janubiy Amerikada ham kuchli blok shakllandi: Uruguay, Argentina, Paragvay va Chili “Centenary World Cup” nomi ostida qo‘shma ariza berdi. G‘oya sodda va kuchli edi: yuz yillikni aynan turnir tug‘ilgan qit’ada nishonlash.
2023 yil oktyabrida Fifa kengashi yakdillik bilan Marokash–Portugaliya–Ispaniya uchligini Janubiy Amerika bididan ustun qo‘ydi. Shunday qaror bilan ham tarix, ham siyosat, ham iqtisodiy manfaatlar bir nuqtada to‘qnashdi.
Janubiy Amerika nega baribir mezbonlik qiladi?
Fifa prezidenti Gianni Infantino bir qaror bilan ikkita frontni yopishga urindi. U Uruguay, Argentina va Paragvayga bittadan uchrashuv berilishini e’lon qildi va buni Jahon chempionati yuz yilligini “eng munosib tarzda” nishonlash deb ta’rifladi.
Bu tanlovning ramziy og‘irligi katta. Uruguay – ilk mundial mezboni va ilk chempion. Argentina – o‘sha finalda 4:2 hisobida mag‘lub bo‘lgan, lekin bugungi kunda amaldagi futbol qudratlaridan biri. Paragvay esa Conmebol qarorgohi sifatida 1930 yilda mavjud bo‘lgan yagona konfederatsiyaning “uyini” ifodalaydi.
Montevideo turnir boshlanishidan bir hafta avval “yagona yuz yillik tantanali marosim”ga mezbonlik qiladi. Sana belgilangan: 2030 yil 13 iyun oldidan bo‘lib o‘tadigan bu hafta futbol tarixini qayta sahnalashtiruvchi ramziy sahna bo‘lishi kutilmoqda.
Necha jamoa ishtirok etadi? 48mi yoki 64?
Reja avvaliga sodda edi: 2026 kabi 48 ta terma jamoa. Ammo ayni mundial chog‘ida Infantino muhokamaga bomba tashladi – yana 16 ta jamoa qo‘shish g‘oyasini ochiq ko‘tardi.
Uning fikri aniq: Jahon chempionati “butun dunyo” uchun bo‘lishi kerak, faqat Yevropa va Janubiy Amerikaga emas. Bu ritorika yangi emas. 2025 yilda Conmebol prezidenti Alejandro Domínguez allaqachon 64 jamoali formatni taklif etgan, buni turnir yuz yilligiga munosib hurmat sifatida ko‘rgan edi. “Yuz yil bir marta nishonlanadi”, degan edi u.
Endi bu masala Fifa qo‘mitalarida ko‘rib chiqiladi. Format bo‘yicha yakuniy qaror hali yo‘q, lekin bitta narsa aniq: 2030 yilgi mundial nafaqat geografiyasi, balki ishtirokchilar soni bilan ham tarixiy bo‘lishi mumkin.
Turnir xaritasi: 17 shahar, eski xotiralar va yangi markazlar
Ispaniya oxirgi marta Jahon chempionatiga 1982 yilda mezbonlik qilgan, finalda Italiya Bernabéu stadionida G‘arbiy Germaniyani mag‘lub etgan edi. Oradan qariyb yarim asr o‘tib, mamlakat yana global sahnaga qaytadi.
Portugaliya va Marokash ham yirik musobaqalar mezbonligida begona emas: Portugaliya 2004 yilgi Yevropa chempionatini, Marokash esa 2025 yilgi Afrika millatlar kubogini (Afcon) qabul qiladi. Endi esa ular birgalikda dunyo futbolining eng yirik sahnasini bo‘lishadi.
2030 yilgi mundial 17 ta mezbon shaharda o‘tkaziladi – bu 2026 yildagidan bittaga ko‘p. Taklif etilgan 20 stadionning 11 tasi Ispaniyada joylashgan. Marokashdan Marrakesh va Tangier, Portugaliyadan Porto va Lissabon, Ispaniyadan esa Barselona, Madrid, San-Sebastyan va boshqa shaharlar turnirning geografik skeletini tashkil etadi.
Bu faqat logistik xarita emas. Bu – uch qit’ani bog‘laydigan, futbolni O‘rta yer dengizi bo‘ylab shimol va janubga tortib boradigan yo‘l xaritasi.
Eng katta bahs nimada?
Eng keskin munozara – Janubiy Amerikaning “cheklangan” mezbonlik maqomi. Fifa Janubiy Amerika qo‘shma bidini rad etdi, lekin baribir Uruguay, Argentina va Paragvayga bittadan o‘yin berdi. Shu qaror bilan Conmebol amalda 2034 yilgi mundial uchun da’vogarlik huquqidan mahrum bo‘ldi: qit’alar rotatsiyasi tufayli navbat Osiyo va Okeaniyaga o‘tadi.
Natija hammaga ma’lum: 2034 yilgi Jahon chempionati Saudiya Arabistoniga berildi. Bu tanlov inson huquqlari bilan shug‘ullanuvchi tashkilotlar tomonidan keskin tanqid qilindi va Fifa siyosiy bosim, iqtisodiy manfaat va futbol ideallari o‘rtasidagi muvozanatni yana bir bor savol ostiga qo‘ydi.
2030 yil esa shu fon, shu bahslar, shu tarixiy ramzlar ichida o‘tkaziladi. Savol shunday: bu mundial futbolning yuz yillik ruhini qayta tiriltiradimi yoki sportdan ko‘ra ko‘proq geosiyosiy sahnaga aylanadimi?
