England va Norway: Bjorge Lillelienning tarixiy nutqi
Shanba kuni Mayamida bo‘lib o‘tadigan jahon chempionati chorak finalida England va Norway yana yuzma-yuz keladi. Bu juftlikni birlashtirib turgan narsa esa faqat futbol emas. Bu – efir to‘lqinlarini larzaga keltirgan, oradan qariyb yarim asr o‘tgan bo‘lsa ham hanuz yashayotgan bir monolog.
Bugun maydonda Jude Bellingham va Erling Haaland sahnaga chiqadi. Lekin bu to‘qnashuv ildizi 45 yil oldin, Oslo tuni va Bjorge Lillelienning mikrofonda portlagan ovoziga borib taqaladi.
Oslo, 1981: millatni larzaga solgan kecha
1981-yil sentyabrida Norway hech kim qo‘rqmaydigan, kuchlar muvozanatini buzmaydigan jamoa edi. England esa aksincha – Bryan Robson, Glenn Hoddle, Kevin Keegan, Trevor Francis singari yulduzlar bilan to‘la tarkib. Qog‘ozda farq juda katta edi.
Ullevaal stadionida natija butunlay boshqacha bo‘ldi. Norway 2:1 hisobida g‘alaba qozondi. Bu England uchun milliy darajadagi sharmandalik, Norway uchun esa tarixiy zafar sifatida qayd etildi. Shu paytda sahnaga Bjorge Lillelien chiqdi.
Odatda kamtar, sokin, shaxsiy hayotida juda tiyilgan odam. Ammo o‘sha kecha mikrofon ortida butunlay boshqacha Bjorge paydo bo‘ldi. Avvaliga u polshalik hakam Jerzy Kacprzakni qo‘shimcha daqiqalarni cho‘zayotganlikda ayblab, hazilomuz tarzda “deyarli ingliz fuqaroligini olayotgandek” deb tanqid qildi. Norway mudofaasi oxirgi soniyalarni chidab bergach, hushtak chalindi – va Lillelien o‘zining futbol tarixiga kirgan nutqini boshladi.
Lordlar, bosh vazir va bir millatga yuborilgan xabar
Mikrofonda uning ovozi tobora balandlashdi. U England siyosiy va sport tarixidagi yirik figuralarni birin-ketin sanay boshladi: Lord Nelson, Lord Beaverbrook, Sir Winston Churchill, Sir Anthony Eden, Clement Attlee, Henry Cooper, Lady Diana… So‘ng esa yakuniy zarbani berdi: Norway ularning “barchasini yengib qo‘yganini” e’lon qildi.
Eng mashhur lahza esa keyin keldi. Lillelien birdan ingliz tiliga o‘tdi va o‘sha tarixiy murojaatini yo‘lladi: “Maggie Thatcher. Can you hear me? We have a message for you. We have knocked your boys out of the World Cup… your boys took a hell of a beating.”
U bu so‘zlarni takrorladi. Qayta-qayta. Shu bir jumla keyinchalik turli vaziyatlarda o‘zgartirilib, qayta ishlanib, butun Yevropa futbol madaniyatining ajralmas iborasiga aylandi.
Haqiqatda esa England 1982-yilgi mundialga baribir yo‘l oldi. Ammo bu fakt hech narsani o‘zgartirmadi. O‘sha kecha Norway uchun ramziy burilish nuqtasiga, England uchun esa unutishni istasa ham unuta olmaydigan jarohatga aylandi.
Mikrofon ortidagi odam va uning merosi
1981-yilda ijtimoiy tarmoqlar yo‘q edi. Agar o‘sha nutq bugun efirga uzatilganida, tasavvur qilish qiyin – layklar, repostlar, memlar, millionlab ko‘rishlar… O‘sha paytda esa bitta radioefirning o‘zi kifoya bo‘ldi.
Bjorge Lillelien olti yil o‘tib, 60 yoshida vafot etdi. Ammo u o‘sha bir necha daqiqalik nutqi bilan abadiylikka chiqdi. O‘zi bu so‘zlarni tayyorlamaganini, hammasi o‘sha lahzada, hissiyot chog‘ida tug‘ilganini aytgan.
Bugun uning emotsional chiqishi YouTube orqali abadiylashgan. Ayniqsa, ingliz tiliga o‘tgan lahzalari – “Maggie Thatcher. Can you hear me?” va “your boys took one hell of a beating” – butun avlodlar uchun eshitilgan zahoti taniladigan parcha bo‘lib qolgan.
O‘sha mag‘lubiyat England tarixidagi eng katta shoklardan biri sifatida eslanadi. Bir yil avval Wembley’da Norway ustidan 4:0 hisobida g‘alaba qozongan jamoa uchun bu natija ayniqsa alamli edi. Ammo Norway g‘alabasini faqat hisob emas, aynan Lillelienning rang-barang, teatrga xos sharhi abadiylashtirdi.
“Juda noodatiy norveg” va Angliyaga ochilgan eshik
Har gal England va Norway yo‘llari kesishsa, Lillelien nomi qayta tilga olinadi. Ko‘pchilik uchun bu yoqimli xotira, o‘sha kechadagi shodiyonani eslatadi. O‘sha mag‘lubiyatda maydonda bo‘lgan inglizlar uchun esa bu so‘zlar hamon chandiqni tirnaydi.
Bjorge Lillelienning o‘g‘li Marius keyinchalik yirik media-menejerga aylandi. U NRK hujjatli filmida otasi haqida gapirar ekan, katta efir lahzalarida eshitilgan ovoz – o‘zini xuddi konsertga tayyorlayotgan artistdek ruhiy jihatdan “qurib olgan” inson ovozi bo‘lganini aytib o‘tadi. Efir ortida esa u butunlay boshqa, sokin odam bo‘lgan.
Sobiq Norway hujumchisi, Premier League klublari Southampton va Blackburn Rovers safida o‘ynagan Egil Ostenstad ham o‘sha nutqni Lillelien shaxsiyatining eng toza ko‘rinishi deb ataydi. Uning ta’kidlashicha, Bjorge “juda noodatiy norveg” bo‘lgan – bu xalq odatda o‘zini ortiqcha ko‘rsatmaslikka, hissiyotlarni yashirishga urinsa, u esa aksincha, emotsiyalarni to‘liq ochib tashlagan. Aynan shuning uchun ham u shunchalik mashhur bo‘lgan.
Ostenstad yana bir jihatni ko‘rsatadi: Lillelien juda ko‘p o‘qigan, tarixiy va madaniy ishoralarni bir lahzada bir-biriga bog‘lab, tayyorgarliksiz shunday nutq qilish – o‘ziga xos yutuq.
Premier League davri: ikki futbol olami bir-biriga ulanadi
Premier League boshlanganidan beri England Norway futbolchilari uchun tabiiy manzilga aylandi. Qariyb 100 nafar norveg futbolchisi bu ligada to‘p surdi. Jan Age Fjortoft, Morten Gamst Pedersen, John Carew, Ole Gunnar Solskjaer, Martin Odegaard, Erling Haaland – bu ro‘yxat ikki mamlakat o‘rtasidagi aloqani yanada mustahkamladi.
Raqamlar esa boshqacha hikoya qiladi: England Norway bilan rasmiy uchrashuvlarda atigi to‘rt marta to‘qnash kelgan – bitta g‘alaba, bitta durang, ikki mag‘lubiyat. Erkaklar terma jamoalari hali hech qachon yirik turnirda o‘zaro to‘qnash kelmagan. Shuning uchun Mayamidagidek chorak final – tarixiy sahna.
Bu jahon chempionati allaqachon yorqin o‘yinlar, dramatik burilishlar va esda qoladigan sharhlar bilan to‘lib ulgurgan. Endi navbat shu juftlikka keldi.
Ayollar futboli va “javob zarbasi”
Bu raqobat 2015-yilda ayollar futbolida ham qayta jonlandi. Women’s World Cup Kanada zaminida, 1/8 final. Norway matbuoti, xususan VG Sporten, o‘sha mashhur iborani qayta ko‘tardi: Mark Sampson boshqarayotgan England jamoasi “ready for a hell of a beating”mi, deb so‘radi.
Bu safar javob maydonda boshqacha bo‘ldi. England 2:1 hisobida g‘alaba qozondi va o‘sha eski jarohatga ramziy tarzda bo‘lsa-da, bint qo‘ydi. Ammo Lillelienning so‘zlari baribir fon sifatida eshitilib turdi.
Mayami sahnasi: yangi tarixga navbat
Endi esa sahna Mayamida. Chorak final. Bir tomonda Bellingham, boshqa tomonda Haaland. O‘rtada esa ko‘zga ko‘rinmas, ammo juda aniq seziladigan tarixiy fon – Bjorge Lillelienning ovozi.
Yangi uchrashuv yangi qahramonlarni yetkazib beradi. Balki yana kimdir mikrofon ortida bir necha soniya ichida millionlab odamlar xotirasida qoladigan ibora topar. Balki yo‘q. Bir narsa aniq: Lillelienning “your boys took a hell of a beating” jumlasiga tenglashish oson emas.
Ammo shanba kuni to‘p o‘rtaga tashlangan paytda, bu do‘stona raqobat 90 daqiqa davomida yo‘qoladi. Qolgan hammasi – tarix, emotsiya va mikrofon ortida tug‘iladigan yangi hikoyalarga bog‘liq bo‘ladi.
