Ispaniya – Belgiya: futbol tomosha qilish yurak xurujini qo‘zg‘atishi mumkinmi?
Juma kuni kutilayotgan Ispaniya – Belgiya to‘qnashuvi faqat maydondagi dramatik lahzalar haqida emas. Bu o‘yin yana bir savolni yuzaga chiqaradi: futbol tomosha qilish yurak xurujini qo‘zg‘atishi mumkinmi?
Olimlar yillar davomida aynan shuni o‘rganib keladi. Xulosalar aniq: o‘yinning o‘zi kasallikni yaratmaydi, lekin zaif tomoshabinlar uchun “tetik” bo‘lib qolishi mumkin.
Futbol sevgisi va yurak zarbasi
Hal qiluvchi o‘yinlar paytida tomoshabinning tanasi stadion shovqiniga mos ravishda “ovozini” oshiradi. Yurak urishi tezlashadi, qon bosimi ko‘tariladi, adrenalин va kortizol kabi stress gormonlari keskin oshadi.
Sog‘lom muxlislar uchun bu odatda qisqa muddatli, zararsiz to‘lqin. O‘yin tugaydi, hayajon bosiladi, ko‘rsatkichlar sekin-asta joyiga tushadi.
Ammo allaqachon yurak-qon tomir kasalligi borlar yoki bir nechta xavf omiliga ega bo‘lganlar uchun bu cho‘qqi – hal qiluvchi zarba bo‘lishi mumkin. Aynan shu onlarda yurak muammosi yuzaga chiqadi.
Germaniya – 2006: raqamlar gapirdi
Eng mashhur tadqiqotlardan biri Germaniyada o‘tgan 2006 yilgi Jahon chempionatidan so‘ng nufuzli tibbiy jurnal sahifalarida e’lon qilingan.
Olimlar shuni qayd etgan: Germaniya terma jamoasi maydonga tushgan kunlari yurak bilan bog‘liq shoshilinch murojaatlar soni keskin oshgan. Ayniqsa eng tarang, natijasi so‘nggi daqiqalargacha noma’lum bo‘lgan o‘yinlarda.
Hisob-kitob aniq: bunday kunlarda yurak-qon tomir hodisasi yuz berish xavfi odatiy kunga nisbatan 2,7 baravargacha ko‘tarilgan. Shu natija sportdagi hissiy stressning real ta’siri haqida asosiy manbalardan biriga aylandi.
Keyingi yillarda o‘tkazilgan boshqa ishlar ham xalqaro turnirlar, yirik final va penaltilar bilan hal bo‘ladigan dramatik bellashuvlarda shunga o‘xshash manzarani ko‘rsatdi. Qanchalik ko‘p noaniqlik, qanchalik ko‘p uzaytirilgan daqiqalar – shunchalik balandroq xavf.
Smart-soatlar nima dedi?
Yangi davr – yangi dalillar. Germaniyadagi Bielefeld universiteti olimlari yaqinda o‘tkazgan tadqiqotda ikki yuzdan ortiq muxlis bir necha hafta davomida smart-soatlar orqali kuzatildi. Maqsad bitta: o‘yin vaqtida yurak urishi va stress darajasini uzluksiz o‘lchash.
Natija kutilganidan ham ravshanroq bo‘ldi. Intensiv, tarang o‘yinlar paytida yurak urishi aniq oshdi, fiziologik stress sezilarli darajada kuchaydi. Eng keskin reaksiya – jamoasiga ruhiy jihatdan eng ko‘p bog‘langan muxlislarda.
Yana bir muhim detal: stadiondagi tajriba ekrandagidan ancha og‘irroq kechadi. Tribunada bo‘lganlar yuragi, uyda divanda o‘tirganlarga qaraganda ko‘proq “ishladi”.
Faqat o‘yin emas
Kardiologlar bitta narsani alohida ta’kidlashadi: futbol odatda yolg‘iz harakat qilmaydi. Xavfni oshiradigan narsa – hissiy portlash bilan birga keladigan odatlar.
Katta o‘yin kechasi ko‘pincha ko‘p miqdorda alkogol, yog‘li va og‘ir ovqat, chekish, uyqusizlik bilan birga bo‘ladi. Bunga yana allaqachon mavjud bo‘lgan yuqori qon bosimi, qandli diabet yoki xolesterin muammolarini qo‘shing.
Shu kokteyl tanani zo‘riqtiradi. Natijada aritmiyalar, keskin gipertenzion krizlar, hatto yurak xuruji xavfi yurak-qon tomir kasalligi bor odamlar uchun ancha oshadi.
Bugun Ispaniya muxlislari xavotir olishi kerakmi?
Mutaxassislar, jumladan, kardiolog Xose Abellan tinchlantiruvchi xabar beradi: tomoshabinlarning mutlaq ko‘pchiligi uchun Ispaniya – Belgiya uchrashuvini bor kuchi bilan his qilish sog‘liq uchun xavf tug‘dirmaydi.
Ammo yurak bilan bog‘liq muammosi bo‘lganlar uchun boshqa qoidalar amal qiladi. Bunday muxlislar haddan tashqari hayajon va ortiqcha “bayram”dan qochishi, dori-darmonlarini aniq tartibda qabul qilishi, tananing signallarini e’tiborsiz qoldirmasligi kerak.
Ko‘krakda og‘riq, nafas qisishi, to‘satdan boshlangan kuchli terlash, qo‘lga yoki jag‘ga tarqaladigan noqulaylik – bularni “o‘tib ketadi” deb kutib bo‘lmaydi.
Stadion chiroqlari yonadi, himoyachilar saf tortadi, tribunalar qo‘shiq aytadi. Savol esa ochiq qoladi: g‘alaba uchun hamma narsani berishga tayyor bo‘lgan bu muxlislar o‘z yuragini ham yetarlicha himoya qilyaptimi?
