Jamal Musiala: Epilepsiya va uning kelajagi
Jamal Musiala: maydondagi qulashi ortidagi tashxis va uning kelajagi
Yozgi tayyorgarlik o‘rtasida, oddiy bir o‘rtoqlik uchrashuvi birdaniga butun futbol jamoatchiligini larzaga soldi. RB Leipzigga qarshi o‘yinda Jamal Musiala hech kim kutmaganda yiqilib tushdi. Nafasni ichga torttirgan lahza. Keyin esa u tezda o‘ziga keldi. Shunga qaramay, bu epizod tasodifiy holat emasligi juda tez ayon bo‘ldi.
Oradan ko‘p o‘tmay, 1. FC Heidenheimga qarshi uchrashuvda sahna takrorlandi. Yana qulashi, yana xavotir, yana zudlik bilan almashtirish. Shundan keyin Musiala o‘zi ham sukutni buzdi: jamoatchilikka yo‘llagan bayonotida u “nevrologik disfunktsiya tufayli yuzaga keladigan qisqa muddatli vaqtinchalik uzilishlar” haqida gapirdi. Tibbiyot tilida bu – absence epilepsiya.
Miya favqulodda holatga tushadi
Myunxendagi “Munich Schwabing Neuro Centre” markazi rahbari, ilgari Ludwig-Maximilians-Universität klinikasida ishlagan nevrolog Dr Regina Becker bu holatni uzoqdan kuzatgan zahoti nimadan shubhalanganini aniq eslaydi.
Uning aytishicha, hammasi sekundlar ichida sodir bo‘lgani, futbolchining tezda o‘ziga kelgani darhol bir tashxisni yodga solgan: epileptik xuruj.
Absence epilepsiya miya o‘rtasidagi muhim tugun – talamusda boshlanadi. Aynan shu soha ongni boshqaradi. Shu yerda uzilish bo‘lsa, inson birdaniga atrofga javob bermay qo‘yadi. Miya favqulodda rejimga o‘tadi: neyronlar nazoratsiz “o‘q uzadi”, talamus bilan ongli idrok uchun mas’ul bosh miya po‘stlog‘i o‘rtasidagi aloqa uziladi.
Natija ko‘rinishi oddiy, ammo qo‘rqinchli: bemor atrofni sezmaydi, bo‘shliqka tikiladi yoki Musiala holatida bo‘lgani kabi, butunlay yiqilib tushadi. Tashqaridan qaraganda, inson go‘yoki “muzlab qolgan”dek tuyuladi.
Ogohlantirishsiz keladigan lahza
Bunday xurujni bemorning o‘zi qanday his qiladi? Ko‘pincha – hech qanday ogohlantirishsiz. Oldindan signal yo‘q, tayyorgarlik ko‘rishga fursat ham yo‘q. Xuruj keladi va bo‘lib o‘tadi. Ba’zi bemorlar hatto o‘sha daqiqaning o‘zini eslab ham qolmaydi. Ular uchun hammasi go‘yoki uzluksiz davom etayotgandek: xurujdan keyin odatdagi ishini davom ettiraveradi.
Shu nuqtada eng keskin savollardan biri tug‘iladi: penaltini bajarishga yugurib ketayotgan Musiala birdaniga yana yiqilib tushishi mumkinmi? Dr Becker bu ehtimolni inkor etmaydi. Ha, bunday holat tasavvur etilishi mumkin.
Shu sababli uning har ikki qulashi ortidan murabbiylar shtabi bir zumda qaror qabul qildi: almashtirish. Tibbiy jihatdan qaralganda, yurak-qon tomir tizimi sog‘lom, ichki a’zolar odatdagidek ishlaydi. Lekin professional sportda mas’uliyat va xavfsizlik tamoyillari ustun turadi. Issiq, zo‘riqish, tez-tez nafas olish – bularning barchasi yangi xurujni qo‘zg‘atishi mumkin. Futbolchi o‘zini tezda yaxshi his qilsa ham, davom ettirish xavfli.
23 yoshda qo‘yilgan tashxis
Bu hikoyaning yana bir tomoni bor: Musiala 23 yoshda. Bu yoshda absence epilepsiya odatda allaqachon ortda qolgan bo‘ladi yoki umuman aniqlanmaydi. Klassik ko‘rinishi bolalik davrida – to‘rt va o‘n yosh oralig‘ida uchraydi. Lekin nevrologiyada kechroq namoyon bo‘ladigan shakl ham bor – juvenil absence epilepsiya.
Shunga qaramay, 23 yosh – tashxis uchun kech davr. Dr Becker bu yerda bir ehtimolni eslatadi: balki xurujlar avval ham bo‘lgan, faqat kam, sezilmas, jamoatchilik oldida emas. Endi esa chastotasi oshib, katta sahnada ko‘rinadigan bo‘ldi.
Nega birdaniga tezlashdi? Agar genetik moyillik mavjud bo‘lsa, atrof-muhit omillari hal qiluvchi ahamiyatga ega bo‘lishi mumkin: yuqori harorat, suvsizlanish, stress – bularning barchasi xurujlar sonini ko‘paytiradi yoki ilk bor yuzaga kelishiga turtki beradi.
Bir yilcha avval Musiala boldir suyagi sinishi kabi og‘ir jarohat olgan edi. Bu hamon ko‘pchilikni o‘ylantiradi: tananing boshqa qismidagi bu jarohat miyada sodir bo‘layotgan holatga aloqador bo‘lishi mumkinmi? Dr Becker buni qat’iy rad etadi. Bu ikki holat bir-biriga bog‘liq emas.
Dori vositalari va qaytish yo‘li
Musiala o‘z bayonotida kasalligini “davolanishi mumkin” deb atadi. Bu bo‘rttirish emas. Nevrologning so‘zlariga ko‘ra, absence epilepsiya uchun samarali dori vositalari mavjud va bemorlarning aksariyati ularni qabul qilgach, butunlay xurujsiz hayot kechira oladi.
Asosiy usul – xurujni bostiruvchi preparatlar. Ular neyronlarning nazoratsiz faollashuvini jilovlaydi, epileptik xurujlarning oldini oladi. Bunday dorilar har kuni, profilaktik tarzda qabul qilinadi. Qonda zarur daraja ikki-uch hafta ichida shakllanadi. Shu davrda shifokorlar muntazam nazorat olib boradi, doza to‘g‘rilanadi. Maqsad bitta: barqaror himoya qatlamini yaratish.
Eng ko‘p qo‘llaniladigan preparat – ethosuximide. U odatda yaxshi ko‘tariladi, lekin bosh og‘rig‘i va holsizlikka sabab bo‘lishi mumkin. Yana bir samarali vosita – valproat kislotasi. Uning yon ta’sirlari kuchliroq: vazn ortishi, soch to‘kilishi, uyquchanlik. Qaysi dori mos kelishi esa har bir bemor uchun alohida sinab ko‘riladi. Amaliyot shuni ko‘rsatadiki, ko‘pchilik bu ikki preparatni ham qoniqarli tarzda qabul qila oladi.
Davolash muddati-chi? Bu marafon, sprint emas. Xurujlar tezda to‘xtasa ham, dori bir necha oy, ba’zan yillar davomida qabul qilinadi. Bolalikda boshlangan shakllarda katta yoshda dorisiz ham xurujsiz hayot kechirish imkoniyati bor. Kecroq, Musiala singari yoshlik oxirida aniqlangan holatlarda esa umrbod terapiya talab qilinishi ehtimoli yuqori. Har bir holat alohida baholanadi.
Karera uchun hukm emas
Eng muhim savol esa bitta: bu tashxis uning professional karerasiga xalaqit beradimi? Dr Becker bunga aniq javob beradi – yo‘q. Absence epilepsiyaning bu ko‘rinishi bilan bog‘liq holda uning kelajagi borasida xavotirga asos ko‘rmayapti.
Biroq oldinda moslashuv davri turibdi. Dori tanlanadi, doza topiladi, organizm yangi ritmga ko‘nikadi. Shu oraliqda yuklama kamaytiriladi, tana moslashishga imkon oladi. Bu qisqa chekinish, lekin zarur chekinish.
Musiala so‘nggi yillarda doimiy ravishda neyro-atletika mashg‘ulotlari bilan shug‘ullanib kelganini, bu borada ochiq gapirganini bilamiz. Bu ham savol tug‘diradi: u muammoni oldindan sezganmi va shu yo‘l bilan unga qarshi kurashmoqchi bo‘lganmi? Hozircha bunga aniq javob yo‘q. Ma’lum bo‘lgan yagona narsa – endi u tashxisni biladi, davolash yo‘li aniq, xavf omillari ko‘z o‘ngida.
Endi navbat futbolnikiga: bunday sinovdan o‘tgan 23 yoshli yulduz yana qaytib kelganda, maydonda qanday futbolchini ko‘ramiz?
