McLaren “Macarena” qanoti: Nega Stella shoshilmayapti?
McLaren o‘zining mashhur bo‘lib ulgurgan, “Macarena” laqabini olgan aylanuvchi orqa qanotini hali poygada qo‘llamaydi. Konsept bor, sinovlar bor, lekin trassada jang – keyinroq. Aniq sana yo‘q. Buni jamoa boshlig‘i Andrea Stella tasdiqladi.
Bu ehtiyotkorlik Red Bull boshidan kechirgan muammolarga bevosita bog‘liq emas. Gap boshqa joyda. Aylanuvchi qanot mashinani to‘g‘ri chiziq rejimidan (Straight Line Mode – SLM) burilish rejimiga qaytarishda xulq-atvorini ancha murakkablashtiradi. Bunday tizimni shunchaki olib kelib, bir kunda poygaga qo‘yib bo‘lmaydi.
Avstriyada reja bor edi, lekin…
McLaren yangi qanotni aslida Avstriyada sinab ko‘rmoqchi edi. Reja tayyor, tayyorgarlik ko‘rilgan. Ammo startga yaqin qaror o‘zgardi: baholash bekor qilindi. Jamoa keyinroq, faqat Vengriyadagi birinchi erkin mashg‘ulotda uni ilk bor trassaga chiqardi – Lando Norris mashinasida.
Shu orada Max Verstappen Red Bull Ring va Silverstone’da avariyaga uchradi. Red Bull o‘zining aylanuvchi orqa qanotini vaqtincha chetga surib qo‘ydi. Gumon bitta: qanot burilish rejimiga qaytganda havo oqimi qanotga darhol qayta “yopishmayotgani”, yuklama tiklanishi kechikayotgani va mashina orqa qismi beqaror bo‘lib qolayotgani.
Stella bu yo‘lning murakkabligini boshidan bilganini yashirmaydi.
“Bu juda murakkab loyiha bo‘ldi, – deydi u. – Bunga ajablanmadik ham. Ferrari Bahrayndagi sinovlarda bu qanotni ko‘rsatganida va uni Xitoyda ilk bor sinaganida, birinchi aylanadayoq Lewis Hamilton aylanishga majbur bo‘ldi. Va uni poygada ishlatish darajasiga yetkazish uchun yana bir necha bosqich kerak bo‘ldi”.
McLaren shundan xulosa chiqardi: bu yo‘lda xatoga joy yo‘q.
Mexanika, vaqt va reglament bilan kurash
Stella so‘zlariga ko‘ra, jamoa muhandislari qanotni mexanik jihatdan juda “tarbiyali” holga keltirishga alohida e’tibor qaratgan. Aktuator ishlash vaqti, aylanish tezligi, hammasi reglament bilan qat’iy cheklangan. Faqat aerodinamika emas, mexanika ham bu yerda o‘yinchi.
U faqat qanotdagi yuklama emas, butun mashinadagi yuklama qanot orqali qayta tiklanishiga alohida urg‘u beradi. Havo oqimi qanotga qayta yopishishi, yuklama qaytishi – bular soniyaning ulkan bo‘lmagan bo‘laklarida sodir bo‘ladi, lekin pilot uchun bu farq sezilarli.
“Qanotning mexanik ishlashi, aktuatordan qancha vaqtda javob kelishi, reglamentdagi cheklovlar – bularning hammasi biz kutgan darajada chiqdi, – deydi Stella. – Aerodinamik tomondan ham, yuklamaning qayta tiklanish vaqti bo‘yicha ham natijalar kutganimizga mos. Bu konsept bo‘yicha ijobiy signal. Endi uni kelajakdagi ayrim bosqichlarda poygaga olib kirishni kutyapmiz”.
Qisqasi, loyiha yashashga qodir. Lekin McLaren uni faqat to‘liq ishonch hosil qilgach, start chizig‘iga olib kelmoqchi.
Reglament ochildi – muhandislar “qutidan tashqarida” o‘ylay boshladi
Bu turdagi aylanuvchi qanotlar – yangi reglament ochib bergan imkoniyatlardan biri. Qoidalar bu mavsumda qanot mexanizmlariga nisbatan ancha erkin. Shu tufayli muhandislar haqiqiy kreativ yechimlar izlay boshladi.
2011 yildan beri Formula 1’da to‘g‘ri chiziqda qarshilikni kamaytirish uchun DRS ishlatiladi: orqa qanotning yuqori qismi ma’lum zonalarda tekislanadi. Tezlik, ochilish tartibi, qanot o‘lchamlari – hammasi qat’iy belgilangan edi.
Yangi reglament esa boshqa yo‘lni ochdi. Endi old va orqa qanot qopqoqlari maxsus Straight Line Mode zonalarida ochilishi mumkin. Holatni o‘zgartirish tezligi – 0,4 soniya ichida – aniqlangan, lekin qanday mexanizm bilan ochilib-yopilishi – jamoalarning o‘ziga qolgan. Mana shu joyda ijod boshlanadi.
McLaren konsepti Red Bull variantiga Ferrari’nikidan ko‘ra yaqinroq. Ikkalasi ham markaziy aktuator orqali qanotni aylantiradi, qanot oldinga qarab aylanadi. Ferrari esa mexanizmni yon plastinalar ichiga yashirgan, aylanish yo‘li ham boshqacha – uzunroq.
Markaziy aktuatorning o‘zi havoni biroz to‘sadi, lekin buning evaziga SLM faollashganda yuqori va pastki qanot qismi orasida kengroq bo‘shliq hosil bo‘ladi. Bu esa to‘g‘ri chiziqda jiddiy drag kamayishi degani. Tanlov shunday: biroz aerodinamik to‘siq evaziga katta tezlik yutug‘i.
Bu mexanizm yana bir effektni beradi – qanot yopilganda ma’lum darajada havo tormozi sifatida ishlaydi. Pilot uchun bu ham sezilarli omil.
Shinalar yuklamasi o‘zgarishi – kutilmagan “yon effekt”
Yangi reglamentning eng qiziq va kamroq bashorat qilingan oqibatlaridan biri – SLM yoqilib-o‘chirilayotgan paytda shinalarga tushadigan yuklama o‘zgarishi bo‘ldi. Havo oqimi qanotga darhol qaytib kelmaydi. Bir necha ulkan bo‘lmagan onlar kerak bo‘ladi. Shu fursat ichida mashinaning orqa qismi “yengillashib”, muvozanat o‘zgaradi.
Jamoalar mavsum boshlanishidan avval bu omil muhim bo‘lishini bilishgan. Lekin shamol tunneli yoki CFD orqali buni aniq o‘lchash qiyin. Model 60 foizlik masshtabda, shamol odatda bitta yo‘nalishda, mashina esa real hayotda buriladi, yaw holatiga kiradi, turli shamol yo‘nalishlarida ishlaydi. Model shinalarining deformatsiyasi ham boshqacha, natijalar og‘ish beradi.
Natijada, haqiqiy yuklama o‘zgarishlari va mashina xulq-atvori faqat trassada, real tezlikda, real sharoitda aniq ko‘rinadi. Xuddi shunday, aylanuvchi orqa qanotning nazariy foydasi ham faqat trassada isbotlanishi mumkin.
Shu sababli McLaren Vengriyada yangi pol va pivotli qanotni sinayotganda orqa g‘ildiraklar ortiga yirik aerodinamik panjaralar – “aero rake”lar – o‘rnatdi. Hamma katta o‘zgarishlar, jumladan, pivotli qanot ham, shunday usulda jonli ma’lumot bilan tekshirildi.
“Shamol tunneli yetarli emas”
Stella bu borada bir nuqtani alohida ajratib ko‘rsatadi.
Red Bull bilan taqqoslash haqidagi savolga u shunday javob beradi: “Shamol tunneli reattachment – havo oqimining qayta yopishishi – xulq-atvorini aniqlashda hal qiluvchi vosita emas deb o‘ylayman. Boshqa vositalardan foydalanish mumkin. Lekin ayniqsa shunday murakkab loyihalarda eng muhim vosita – bu trassada ko‘rganlaringiz. Shuning uchun bu yerda, trassa bo‘yida ma’lumot to‘plash biz uchun juda muhim edi. Bunday nozik loyiha uchun hech qachon faqat shamol tunneliga tayanib bo‘lmaydi”.
Bu yondashuv McLarenning hozirgi falsafasini aniq ko‘rsatadi: laboratoriya – faqat start nuqtasi. Qarorni esa asfalt ustidagi raqamlar, pilot hissi va telemetriya beradi.
“Macarena” qanoti esa hozircha kulis ortida qolmoqda. Lekin u paydo bo‘ladigan kun keladi. Savol bitta: McLaren uni poygaga olib chiqqan paytda, bu qurol chempionat kurashini chindan ham o‘zgartira oladimi?
