NBA va Los Angeles Lakers: Yangi sarmoya davri

Yillar davomida NBA sabrli kapital va marketing shouining ittifoqi ustiga qurildi. Bu g‘alati, lekin samarali aralashmani eng yaxshi ifodalagan klub esa Los Angeles Lakers edi. 1980-yillardagi “Showtime”, keyin Shaq–Kobe davri – liga global sahnaga chiqishni maqsad qilgan paytda aynan Lakers mezon bo‘lib xizmat qildi: jozibador, tajovuzkor, ko‘z-ko‘zga uriladigan darajada dabdabali. Bu yerda atletizm bilan mashhurlik bir xil darajada qadrlanardi.

Parketdagi yaltiroq sahna ortida esa mutlaqo boshqa dunyo yashardi. Laker Girls, Magic Johnson’ning ko‘r-ko‘rona paslari, Shaquille O’Neal’ning shisha savatlarni larzaga keltirishi, old qatorlarda Joker tabassumli Jack Nicholson – bularning bari juda barqaror, tinch, ancha zerikarliroq moliyaviy tuzilma hisobiga yashab keldi. Ko‘chmas mulk sarmoyadori Jerry Buss 1979-yilda Lakers’ni 16 million dollarga sotib olgan, 2013-yilda vafotigacha klubning asosiy egasi bo‘lib qoldi. U dunyodan o‘tgach, Lakers qiymati 1 milliard dollarga baholanayotgan edi, boshqaruv esa Buss farzandlariga o‘tdi.

Endi esa o‘sha oilaviy meros bo‘lgan klub butunlay boshqa sahnaga chiqmoqda. Lakers’ni sobiq Disney rahbari Bob Iger va venchur sarmoyador Josh Kushner – Donald Trump’ning kuyovi Jared’ning ukasi – 12,5 milliard dollarga sotib olishi kutilmoqda. Bitim hali muzokara bosqichida, NBA boshqaruv kengashining tasdig‘ini kutmoqda. Busslar oilasining 17,8 foizlik ulushini ham Iger va Kushnerga sotish-sotmaslik borasidagi ichki tortishuvi esa voqeaga shakespeareona oilaviy intriga ohangini qo‘shib turibdi.

Agar bitim amalga oshsa, Lakers basketboldagi eng qimmat klubga aylanadi. Shu bilan birga, bu jarayon xususiy kapitalning sportga hujumi yangi tezlikka o‘tganini ochiq ko‘rsatadi.

Sabrli pullar ketmoqda, “flipp” davri boshlandi

Jerry Buss timsolida gavdalangan eski, sabrli sport kapitalining yo‘qolishi ayniqsa yaqqol: Iger va Kushnerning taklifi Lakers atigi bir yil avval boshqa xususiy kapital guruhi qo‘liga o‘tganidan keyin paydo bo‘ldi. Mark Walter va Todd Boehly 2025-yil iyunida Busslar oilasi bilan kelishib, klubning nazorat paketini 10 milliard dollarlik bahoda sotib olgan, Busslar esa ozchilik ulushni o‘zida saqlab qolgan edi.

Endi Walter atigi 14 oy o‘tib, bu “sport toj marvaridi”dan voz kechishga tayyor turibdi – qiymatga 2,5 milliard dollarlik “qo‘shimcha” yuklab. Bu qaror AQSh sportidagi yangi davrni juda aniq ifodalaydi. Jamoalar endi uzoq yillik meros sifatida emas, balki arzon ta’mirlangan ko‘p qavatli uylar singari, sovuqqon hisob-kitob bilan “olib-sotiladigan” aktiv sifatida ko‘rilmoqda. Meros, an’ana, oila, jamoa ruhiyati kabi qadriyatlar? Endi ular ko‘proq nutqlarda ishlatiladigan bezak, amaliyotda esa uncha ahamiyatga ega bo‘lmagan so‘zlar xolos.

Baribir NBA’da xususiy kapital to‘lqiniga qarshi turgan klublar ham bor: Indiana Pacers 1983-yildan, Chicago Bulls 1985-yildan beri bir qo‘lda. Lekin uzoq yillik ko‘plab egalar chiqish eshigiga qarab qoldi. Buni tushunish qiyin emas: klub qiymatlaridagi portlash mislsiz. Masalan, Mark Cuban 24 yillik boshqaruvdan so‘ng 2023-yil oxirida Dallas Mavericks’dagi nazorat paketini sotib yubordi. Bugun u bu qarordan afsuslanishini aytadi, lekin asosan jamoa uning ketishidan keyin sport jihatidan qulagani, o‘zi esa basketbol qarorlariga ta’sir qila olmasligidan norozi. Sabrli pullar ligani tark etayotgan bo‘lishi mumkin, lekin o‘zini yaxshi ko‘radigan ulkan ego’lar hanuz maydonda.

Ligaga kirib kelayotgan yangi pul

NBA 2022-yilda institutsional pul – xususiy kapital fondlari, xedj-fondlar, venchur fondlar va shunga o‘xshashlar uchun eshikni ochdi. Bu borada yirik AQSh ligalari orasida birinchi bo‘ldi. Sportni texnologiya yoki qurilish singari investitsiya qilinadigan aktiv sinfiga aylantirish jarayonida basketbol yana oldingi safga chiqdi.

Iger va Kushner boy, lekin ular “Musk” darajasidagi super-badallar qatoriga kirmaydi. Forbes 2019-yilda Bob Iger boyligini 690 million dollarga baholagan – yomon emas, lekin hozirgi NBA bozorida bu pul hatto zamonaviy arenaning yarmini ham olib bera olmaydi. Shuning uchun ham Lakers’ni sotib olish rejasi murakkab, ko‘p qatlamli sxema orqali amalga oshiriladi: ehtimol bir nechta shaxs va firmalardan iborat konsorsium, qarz va naqd mablag‘lar aralashmasi, NBA’ning institutsional sarmoyaga qo‘ygan cheklovlarini aylanib o‘tish uchun turli yo‘llar. Masalan, bir fondning bitta jamoada 20 foizdan ortiq ulushga ega bo‘lishini taqiqlovchi qoida.

Lekin bitta narsa aniq: liga aynan shunday bitimlarni istayapti. Shunday hajmdagi pul, shunday turdagi investorlar. Oila nomlari sekin chekinmoqda. O‘rnini akulalar egallayapti.

Xususiy kapital sportdan nima izlayapti?

Savol sodda ko‘rinadi: “Yaxshi daromad.” Walter’ning atigi bir yilda Lakers’dan chiqarib olgan ortiqcha qiymatini ko‘rib, bundan yaxshiroq javob topish qiyin. Bu orada LeBron James Los Angeles’ni tark etdi, jamoa sport nuqtai nazaridan orqaga ketdi, tijoriy maydonda ham uncha porlamadi. Shunday bo‘lsa-da, egasi deyarli hech narsa qilmay, jamoaning o‘rtamiyonalikka sirg‘anishini tomosha qilib o‘tirgan holda, so‘ng sahnadan chiqib ketib, katta foyda qayd etyapti. Balki hozirgi davr uchun professional sport klubiga egalik qilish – ayniqsa Lakers kabi tarixiy va nufuzli brendga – mukammal investitsiya vositasidir.

Ba’zilar boylarning sportga birdaniga oshno bo‘lib qolishini madaniy ahamiyat izlash, e’tibor va hatto muhabbatga chanqoqlik bilan izohlaydi. Aholi populistik kayfiyatda bo‘lgan, ulkan boylik siyosiy bahslar markaziga aylangan davrda bu ham mantiqli. Lekin kelajakning “tipik” sport investori ehtimol Josh Kushner’ga ko‘proq o‘xshaydi, Elon Musk yoki Jeff Bezos’ga emas. Liverpool’da ozchilik ulushga kirishga hozirlanib, yangi “Scouse” aksent ustida ishlayotgan super-milliarderlar sahnada bo‘lsa ham, sektorni to‘ldirib borayotganlar – o‘rta yoshdagi, moliya bozorida o‘q otishni biladigan professionallar bo‘ladi. Ajrashganidan keyin zerikkan, o‘z shaxsiyatidan charchagan superboylar emas, balki fond boshqaruvchilari, venchurchilar, xedj-fond yulduzlari.

Josh Kushnerning qaytishi

Lakers bitimida, ko‘pchilik xabarlarga ko‘ra, aynan Josh Kushner asosiy harakatlantiruvchi kuch. Bu uning uchun qiziq qaytish hikoyasi: atigi bir necha hafta oldin u Gianni Infantino bilan birga o‘ylab topgan FIFA Forward Enterprise loyihasi barbod bo‘ldi. Reja shunday edi – FIFA’ning tijoriy faoliyatini boshqaradigan, tashqi investitsiyaga ochiq alohida tuzilma yaratish. Futbol dunyosini “yutib yuborish” rejasi esa hozircha kulga aylandi.

Kushner asos solgan va boshqarayotgan Thrive Capital – o‘z ta’rifiga ko‘ra, “internet, dasturiy ta’minot va texnologiya asosidagi kompaniyalarni qurib, ularga sarmoya kiritadigan” venchur firmasi. Portfelida OpenAI, Stripe, Anduril kabi Silikon vodiysi sevimlilari bor. Lakers’ga sarmoya esa asosiy fondning sho‘ba tuzilmasi bo‘lgan Thrive Eternal orqali o‘tadi. Bu bo‘linma yil boshida an’anaviy texnologiyadan tashqariga chiqish, portfelni diversifikatsiya qilish maqsadida tashkil etilgan.

Thrive Eternal maqsadini shunday ta’riflaydi: “texnologiya tomonidan nusxalab bo‘lmaydigan xususiyatlarga ega aktivlar”ga sarmoya kiritish. Bunga “an’anaga, o‘zlikka, umumiy tajribaga tayanadigan ramziy franchayzlar va madaniy institutlar” kiradi. Ya’ni sport klublari. Masalan, Lakers. Yoki butun boshli turnirlar – xuddi muvaffaqiyatsiz tugagan Jahon chempionati loyihasi singari.

Bu strategiya AQSh texnologiya sektoridagi tebranishlarga qarshi sug‘urta sifatida ko‘rilmoqda. Bozor hozir sun’iy intellektga haddan tashqari qaram bo‘lib qoldi, risklar oshgan. Texnologiyani o‘zi yemirishi mumkin bo‘lgan davrda texnologiya bilan almashtirib bo‘lmaydigan aktivlarga sarmoya kiritish – mantiqiy himoya. Natijada esa, paradoksal manzara: sun’iy intellekt atrofidagi aqldan ozgan poyga, hech kim aniq istamaydigan, lekin hamma ortidan quvib borayotgan texnologiya, siz sevgan mahalliy basketbol klubini ham o‘zgartirib yuborayapti.

Kareem va Kobe jamoasi moliyaviy jihatdan nihoyatda jozibali aktiv bo‘lishi mumkin. Lekin Kushnerlar avlodi uchun Lakers bundan ham ko‘proq narsani anglatadi. Ular uchun bu, avvalo, xatarlarni yopib turadigan, kelajakdagi bo‘ronlarga qarshi qo‘yilgan yirik xedj. Savol esa ochiq qoladi: bunday yirik xedj ostida parketdagi sehr, “Showtime” ruhi va jamoa bilan o‘rtadagi tuyg‘u omon qoladimi?