Nobby Stiles: Futbolning O‘ta Muammosi va Sud Tergovi
1966 yilgi jahon chempioni, sobiq Manchester United afsonasi Nobby Stiles vafoti bo‘yicha to‘liq sud-tibbiy tekshiruv o‘tkaziladi. Sud zalida aytilgan bitta jumla esa nafaqat uning oilasini, balki butun futbol olamini larzaga soldi: u miya jarohati bilan hayotdan ko‘z yumgan.
78 yoshida vafot etgan Stilesda surunkali travmatik ensefalopatiya — CTE aniqlangan. Bu tashxis so‘nggi yillarda futbolchining to‘pni bosh bilan ko‘p marta urishi bilan bog‘lanayotgan kasallik sifatida tilga olinmoqda.
Kechikkan savol: nega bu ish darhol ochilmagan?
Greater Manchester South hududiy koroneri Chris Morris sudda gapirar ekan, Nobby Stiles ishi bo‘yicha inquest — rasmiy sud-tibbiy tergov — o‘sha paytda ochilmagani uni hayratga solganini yashirmadi. Uning aytishicha, koroner idorasi bu o‘lim haqida faqat sobiq futbolchining oilasi ma’lumot bergachgina xabardor bo‘lgan.
Shunga qaramay, ekspertiza materiallari endi stol ustida. Miya bo‘yicha mutaxassislar xulosasiga tayangan holda Morris Stilesning o‘limiga bir nechta omillar sabab bo‘lganini ma’lum qildi: yuqori bosqichdagi CTE, “stage three limbic predominant age related TDP-43” deb ta’riflangan holat va kichik tomirli miya qon-tomir kasalligi.
Koroner bitta nuqtani alohida urg‘uladi: o‘lim sababida travmatik jarohat tilga olingan bo‘lsa, bu inquest o‘tkazish uchun yetarli asos.
“Shu o‘lim sababiga tayangan holda, ayniqsa unda travmatik jarahati keltirilgani bois, men janob Stilesning fojeali o‘limi yuzasidan inquest o‘tkazish zarur, degan xulosaga keldim” — dedi Morris Stockport koronerlar sudida.
To‘liq eshituv chorshanba kuni, xuddi shu sudda bo‘lib o‘tadi.
Oilalar bosimi: maydon ortidagi kurash
Stiles oilasi bu masalani yillar davomida ko‘tarmoqda. Ular nafaqat o‘z yaqinining xotirasi uchun, balki avlodlar uchun ham kurashayotganini aytib keladi: futbol tashkilotlari sobiq o‘yinchilarga, ayniqsa miya bilan bog‘liq kasalliklarda, yetarlicha ko‘mak bermayapti, degan da’vo bilan.
Nobby Stilesning o‘g‘li John Stiles — Football Families for Justice (FFJ) guruhining rahbari. Bu tashkilot o‘yin tugagach, sog‘lig‘i yemirilgan futbolchilar oilalarining ovoziga aylanib ulgurgan.
U o‘zi kabi o‘nlab sobiq futbolchilar va ularning oilalari bilan bir qatorda Futbol assotsiatsiyasi, Wales Futbol assotsiatsiyasi va English Football League’ga qarshi sudga murojaat qilgan. Da’vo keskin: sobiq o‘yinchilarga nisbatan “beparvo bo‘lingan va g‘amxo‘rlik majburiyati buzilgan”.
Ularning advokatlari futbol boshqaruv organlari to‘pni mashg‘ulot va o‘yinlarda bosh bilan qayta-qayta urish miya shikastlanishiga olib kelishi ehtimoli yuqori ekanini bilgan yoki bilishi kerak bo‘lgan, deb hisoblaydi. Ularning ta’kidlashicha, bu xavf haqida ogohlantiruvchi ilmiy va tibbiy ma’lumotlar o‘n yillar davomida mavjud bo‘lgan.
Futbolning javobi: “ilm-fan hali isbotlamadi”
Mart oyida esa boshqa bir sahna — High Court. Bu safar so‘z The Football Association vakillarida edi. Ularning pozitsiyasi keskin farq qiladi.
FA nomidan sudda aytilishicha, ilm-fan hozircha to‘pni bosh bilan urish yoki “vaqti-vaqti bilan” sodir bo‘ladigan miya chayqalishlari doimiy miya shikastlanishiga olib kelishini aniq isbotlamagan. Bu gap, tabiiyki, sobiq futbolchilar tomonida turganlar uchun og‘ir eshitildi.
Bir tomonda oila a’zolari, esdan chiqa boshlagan yuzlar, unutgan ism-shariflar, parcha-parcha xotiralar. Ikkinchi tomonda esa “hali ilmiy jihatdan isbotlanmagan” degan huquqiy mudofaa.
Bosh bilan urilgan to‘plar soyasi
Bu mojaro faqat Nobby Stiles bilan cheklanmaydi. Yanvar oyida yana bir og‘riqli xulosa e’lon qilindi: 70 yoshida vafot etgan Gordon McQueen — sobiq Scotland, Man Utd va Leeds United himoyachisi — ishi bo‘yicha o‘tkazilgan inquest uning miya jarohatiga to‘pni bosh bilan urish “ehtimol katta darajada” hissa qo‘shganini ko‘rsatdi. Bu jarohat esa uning o‘limiga ta’sir etgan omillardan biri bo‘lgani qayd etildi.
Yillar davomida havoga ko‘tarilgan yuzlab, minglab krosslar. Jarima maydoni ichida yutib olingan duellar. Tomoshabinlar olqishi. Oradan o‘nlab yillar o‘tgach esa xonada sukunat, chalkash xotiralar va tashxis qo‘yilgan miya kasalliklari.
Nobby Stiles — 1942 yilda Manchesterda tug‘ilgan, maydonda raqibni to‘xtatishdan cho‘chimaydigan, keskin kurashlari bilan tanilgan tayanch yarim himoyachi. U Angliya terma jamoasi safida 28 marta maydonga tushgan, Man Utd uchun deyarli 400 o‘yin o‘tkazgan. Uning dovrug‘i, 1966 yilgi jahon chempionatidan keyingi raqslari, o‘sha davr futbolining ramziga aylangan.
Endi esa uning ismi butunlay boshqa bahs markazida turibdi: futbolning o‘tmishi kelajak sog‘lig‘i uchun qanday narx to‘lagan?
Endi navbat sudda
Stockportdagi inquest bu savolga barcha javobni bermaydi. Lekin u muhim bir eshikni ochadi: rasmiy ravishda tan olingan travmatik miya jarohati va CTE, futbol va sog‘liq o‘rtasidagi chiziqni yana-da aniqroq chizishga urinadi.
Futbol bugun tezlik, pressинг va yuqori intensivlik davriga kirib bo‘ldi. Ammo o‘yin tarixidagi eng buyuk avlodlardan biri, jumladan Nobby Stiles kabi afsonalar, maydonni tark etganidan yillar o‘tib, o‘sha tezlikning haqiqiy narxini to‘layotgan bo‘lishi mumkin.
Endi savol bitta: bu inquest va unga o‘xshash ishlar futbol boshqaruvchilari uchun ogohlantiruvchi signal bo‘ladimi yoki yana bir statistik raqam bo‘lib qoladimi?
