Nobby Stiles ishi bo‘yicha sud eshituvi: futbol va miya jarohatlari
Angliya futbolining ramziga aylangan, 1966 yilgi Jahon chempioni Nobby Stiles o‘limi bo‘yicha sud-tibbiy tekshiruv qayta ochiladi. Sudda ma’lum bo‘lishicha, u miya jarohati bilan hayotdan ko‘z yumgan.
78 yoshida vafot etgan, sobiq Manchester United tayanch yarim himoyachisi Norbert “Nobby” Stilesda surunkali travmatik ensefalopatiya – CTE aniqlangan. Bu tashxis boshga takror-takror zarba tushishi, xususan, to‘pga bosh bilan zarba berish bilan bog‘lanib keladi.
Katta Manchester janubiy hududi bo‘yicha koroner Kris Morris sud majlisida Stilesning tibbiy hujjatlari neyropatolog tomonidan o‘rganilgach, to‘liq sud-tibbiy surishtiruv o‘tkazish zarurligini bildirdi.
O‘lim sababi: faqat Altsgeymer emas
Stiles 2020 yilda vafot etgan. Uning oilasi o‘shandan beri futbol tashkilotlarini sobiq futbolchilarga, ayniqsa miya bilan bog‘liq jarohatlar oqibatlari bo‘yicha ko‘proq yordam berishga majburlash uchun kurashib keladi.
Neyropatolog doktor Daniel du Plessis Stilesning miyasini tekshirib, tibbiy yozuvlarini ko‘zdan kechirdi. U asosiy o‘lim sababini Altsgeymer kasalligi deb ko‘rsatdi. Lekin shu bilan birga yuqori bosqichdagi CTE ham o‘limga “hissa qo‘shganini” ta’kidladi. Shuningdek, “stage three limbic predominant age related TDP-43” deb tavsiflangan holat va mayda tomirlar bilan bog‘liq serebrovaskulyar kasallik ham qayd etildi.
Kris Morris shunday dedi: ushbu tashxis tarkibida travmatik jarohat keltirilgani sababli, Stilesning o‘limi bo‘yicha sud-tibbiy tekshiruv o‘tkazish shart. Uning so‘zlariga ko‘ra, Stiles vafot etgan paytda bu holat, “nimagadir menga hamon tushunarli bo‘lmagan sabablarga ko‘ra”, koroner idorasiga xabar qilinmagan. Ish faqat oilasi bergan ma’lumotlardan so‘ng ochilgan.
Endi esa sud-tibbiy eshituvi o‘sha sud binosida chorshanba kuni to‘liq ko‘rinishda bo‘lib o‘tadi. Bu nafaqat bir inson taqdirini, balki butun avlod futbolchilarining sog‘lig‘i atrofidagi bahsni keskinlashtirishi mumkin.
“Futbol otamni o‘ldirdi”
1942 yilda Manchesterda tug‘ilgan Nobby Stiles – o‘sha davr futbolining timsoli: past bo‘yli, qat’iy, raqibni maydonda “yeb yuboradigan” tayanch yarim himoyachi. U Angliya terma jamoasi safida 28 marta maydonga tushgan, Manchester United tarkibida esa qariyb 400 o‘yin o‘tkazgan.
Ammo uning maydondagi jasorati hayotining oxirgi yillarida og‘ir narxga tushdi.
O‘g‘li Jon Stiles ochiq aytgan: futbol otasini “o‘ldirgan”. U hozirda Football Families for Justice (FFJ) guruhiga rahbarlik qiladi. Bu guruh futbol tashkilotlaridan sobiq futbolchilarni ko‘proq qo‘llab-quvvatlashni talab qilmoqda.
Nobby Stiles demensiya bilan bog‘liq parvarish xarajatlarini qoplash uchun o‘zining Jahon chempionati medallarini sotishga majbur bo‘lgan. Bu – 1966 yilgi oltin yozni eslagan har bir ingliz uchun achchiq ramz.
Stiles oilasi – hozirda o‘nlab sobiq futbolchilar va ularning yaqinlari bilan bir qatorda – Football Association, Football Association of Wales va English Football League’ga qarshi sudlashayotganlar safida. Da’vo mohiyati aniq: ular tashkilotlarni sobiq futbolchilarga nisbatan “beparvo bo‘lgan” va “g‘amxo‘rlik majburiyatini buzgan” deb hisoblaydi.
Ularning advokatlari futbol rahbarlari o‘n yillab davomida to‘pga bosh bilan zarba berish va mashg‘ulot hamda o‘yinlardagi chayqalishlar miya shikastlanishiga olib kelishi mumkinligini bilgan yoki bilishi kerak bo‘lgan, deb ta’kidlaydi.
Futbolning javobi va sud zalidagi bahs
Bu da’volar fonida futbol rahbarlari o‘z pozitsiyasini himoya qilmoqda. Joriy yil mart oyida The Football Association vakillari Oliy sudga ilm-fan hali to‘pga bosh bilan zarba berish yoki “vaqti-vaqti bilan” sodir bo‘ladigan chayqalishlar doimiy miya shikastlanishiga olib kelishini isbotlamaganini ma’lum qildi.
Shu bilan birga, raqamlar xavotirli. 2019 yilda FA va Professional Footballers’ Association (PFA) hamkorlikda o‘tkazgan tadqiqotda sobiq futbolchilar neyrodegenerativ kasallikdan o‘lish ehtimoli yoshdosh oddiy aholiga qaraganda uch yarim baravar yuqori ekani ko‘rsatildi.
Bu raqamlar fonida sud zallaridagi har bir yangi ish – futbolning o‘zini himoya qilishga urinishi bilan sobiq futbolchilar oilalarining adolat izlash kurashi o‘rtasidagi ochiq to‘qnashuvga aylanmoqda.
McQueen ishi va “yo‘qolib borayotgan” 1966 yilgi avlod
Bu bahsda Nobby Stiles yagona emas. Yanvar oyida 70 yoshida vafot etgan, sobiq Scotland, Manchester United va Leeds United himoyachisi Gordon McQueen bo‘yicha o‘tkazilgan sud-tibbiy tekshiruv ham muhim burilish bo‘ldi.
Sudya uning miyasidagi shikastlanishda to‘pga bosh bilan zarba berish “ehtimol” asosiy omillardan biri bo‘lganini qayd etdi. McQueen ham CTE tashxisi bilan yashagan.
Teleboshlovchi Hayley McQueen, Gordonning qizi, 1966 yilgi Angliya Jahon chempionlari deyarli to‘liq “neyrodegenerativ kasalliklar bilan yo‘q qilinganini” aytib, jamiyatni larzaga soldi. Bu gap faqat shaxsiy fojiani emas, butun avlodning fojeasini ochib berdi.
Kelajak: bolalar futbolida boshlangan keskin burilish
Futbol rahbarlari bosimni his qilmoqda. FA 2026 yilga qadar 11 yoshgacha bo‘lgan bolalar futbolida to‘pga bosh bilan zarba berishni bosqichma-bosqich bekor qilish jarayonini boshlagan. Bu – o‘yin qoidalarini tubdan o‘zgartirishi mumkin bo‘lgan qaror.
Ammo savol ochiq qolmoqda: bu o‘zgarishlar kechikkan chora bo‘lib qoladimi?
Nobby Stiles bo‘yicha bo‘lib o‘tadigan sud-tibbiy eshituvi ana shu savolni yanada keskinlashtiradi. Bu faqat bir afsonaning o‘limi haqida emas. Bu – futbol o‘z tarixidagi eng og‘ir zarbalar uchun javob berishga tayyormi, yo‘qmi, degan savol haqida.
