Old Trafford va VAR: Stadion ovozi jim
Old Trafford’da yakshanba kuni 74 161 tomoshabin bor edi. Ammo eng muhim daqiqada stadionda bitta ovoz ham eshitilmadi. Faqat hushtak va keyingi chalkashlik.
Michael Oliver hushtak chaldi, Erling Haaland gol urdi, Manchester City hisobni ochdi. Tomoshabinlar esa odatdagidek offsayd chizig‘ini, himoyachilarni kuzatdi. Ular uchun bu oddiy epizoddek ko‘rindi. Asl masala esa Enzo Fernandez atrofida aylanayotganini stadiondagilar bilmasdi ham.
Televizor qarshisidagilar esa boshqa olamda edi. Ular VAR xonasida nima bo‘layotganini, kim tekshirilayotganini, nima uchun gol tasdiqlanganini aniq tasavvur qila oldi. Natija — City 1:0, lekin eng katta savol maydondagi o‘yinda emas, VAR atrofida qoldi.
Selhurst Park’dagi qizil kartochka va yana zulmat
Bu faqat eng katta, eng bahsli epizodlar haqida emas. Shanba kuni Selhurst Park’da ham xuddi shunday manzara takrorlandi.
Crystal Palace himoyachisi Axel Disasi Ipswich Town’ga qarshi o‘yinda (3:2) qo‘pol o‘yin uchun maydondan chetlatildi. Chelsea’dan ijaraga kelgan futbolchi maydon chetida bir daqiqadan ko‘proq kutib turdi. VAR qizil kartochkani tekshirayotgan edi. Stadion esa yana zulmatda qoldi.
Tomoshabinlar nima ko‘rdi? Qizil kartochka, uzoq kutish, hakamning yakuniy ishorasi. Nima uchun? Qaysi rakurs? Qaysi kontakt? Bu savollarga javob — faqat VAR xonasida va teleefirda.
Video hakam tizimi joriy etilganiga deyarli 10 yil bo‘ldi, lekin stadionga kelgan muxlis hali ham ikkinchi darajali odamdek ko‘riladi. Ekran qarshisidagi tomoshabin biladi, eshitadi, tushunadi. Stadiondagilar esa faqat hukmni qabul qiladi.
Televideniye eshitadi, stadion jim qoladi
Telekommentatorlar noyob imtiyozga ega: ular VAR nima deyayotganini eshitadi. Hakamning o‘zi emas, lekin video hakamlar guruhi bilan aloqa ularga ochiq. Ular shu asosda tomoshabinga vaziyatni tushuntiradi, jarayonni sharhlaydi.
Ammo muxlislar, ayniqsa stadiondagilar, hali ham ishonchsiz ko‘z bilan qaralayotgandek. Go‘yoki ular o‘zlari xulosa chiqarishga, baho berishga haqli emasdek.
Savol tug‘iladi
Futbol qachon boshqa sport turlariga o‘xshab, muxlisni ham jarayonning to‘liq ishtirokchisiga aylantiradi? VAR xonasidagi ovozlar qachon stadionga ham eshitiladi?
Howard Webb va “ochiqlik” va’dasi
Howard Webb 2022 yilda Premier League hakamlar boshlig‘i bo‘lgach, shaffoflik va ochiqlikni va’da qilgan edi. Ayrim qadamlar tashlandi. Match Officials Mic’d Up nomli VAR ko‘rsatuvi Yevropaning yetakchi ligalari orasida o‘ziga xos yangilik bo‘ldi.
Webb uchun bu tabiiy yo‘l edi. U Angliyaga qaytishidan oldin Major League Soccer’da hakamlar boshlig‘i bo‘lib ishlagan. 2019 yilda MLS Inside VAR ko‘rsatuvi orqali o‘yinlardan keyin VAR audiosini ommaga taqdim etgan birinchi liga bo‘ldi. Bugungi Match Officials Mic’d Up aslida o‘sha loyihaning davomidek.
Ammo eng muhim qadam — audio signalni to‘g‘ridan-to‘g‘ri jonli efirga chiqarish — hanuz muvaffaqiyatli amalga oshirilgani yo‘q. Ayrim ligalar, ayniqsa qoidalar ustidan nazorat qiluvchi tashkilotlar bitta fikrga kela olmayapti.
Ifab, Fifa va to‘xtab qolgan islohot
Webb qoidalarni yumshatish, VAR audiosini jonli efirda eshittirish imkonini beradigan tartiblarni yo‘lga qo‘yish uchun tuzilgan ishchi guruh tarkibida. Lekin Ifab, ayniqsa Fifa, bu borada pardani to‘liq ochishga tayyor emas.
Qoidalarni o‘zgartirish haqidagi muzokaralar muntazam ravishda to‘xtab qoladi. Sabablar bir necha xil: butun dunyo bo‘ylab aloqa sifatiga shubha, tekshiruv paytida hakamlarga tushadigan qo‘shimcha bosim, hakamlarning obro‘siga zarba berish ehtimoli.
Eng asosiy omil — futbol qarorlarining katta qismi subyektiv. Har bir qarorga deyarli har doim qarshi fikr topiladi. Uch yil avval Ifab bosh kotibi va ijrochi direktori Lukus Brud jonli audio efirni “xaotik” deb atagan edi: VAR xonasida bir vaqtning o‘zida juda ko‘p odam gapiradi.
Webb esa bu borada tajribaga ega yagona hakamlar boshlig‘i. 2020 yil avgustida, Coviddan keyingi MLS is Back turnirida liga tarixda ilk va hozircha yagona marta VAR audiosini jonli efirga uzatdi. Tajriba muvaffaqiyatli baholandi, lekin olti yil o‘tib ham bu tajriba davom ettirilmadi. Futbol olami uchun u faqat eslatmaga aylangandek.
Premier League va yo‘ldagi to‘siqlar
Webb o‘zi ham yakka o‘zi harakat qila olmaydi. U bog‘liq bo‘lgan Pro Ref tuzilmasi Premier League irodasisiz bunday qarorlarni mustaqil qabul qilmaydi. Liga ayrim sohalarda innovatsion bo‘lsa-da, boshqalarda raqiblaridan ortda qolmoqda.
Bu mavsumda RefCam orqali hakamlarning jonli audiosi va VAR-hakam muloqotining to‘liq transkriptini e’lon qilish — ijobiy qadam. Shuningdek, VAR qarorini hakamning o‘zi stadionda e’lon qilishi g‘oyasi ham o‘yin kuni stadionga kelgan muxlis foydasiga ishlagan kam sonli islohotlardan biri.
Ammo Match Officials Mic’d Up hanuz oyda bir marta efirga chiqadi, xolos. Tezkorlik yo‘q, ritm yo‘q. Eng bahsli qarorlar esa ko‘pincha bir necha hafta o‘tibgina tahlil qilinadi yoki umuman efirga chiqmaydi.
Bir tomondan omad: bu mavsumdagi ilk son seshanba kuni efirga uzatiladi va Enzo Fernandez bilan bog‘liq offsayd qarorini audio shaklda eshittirish uchun ideal imkoniyat. Lekin boshqa bahsli epizodlar-chi? Manchester United – Ipswich uchrashuvida Harry Maguire qo‘li bilan o‘ynagan vaziyat, yoki Aston Villa maydonida Arsenal foydasiga penalti belgilanmagani? Bu epizodlar allaqachon orqada qoldi, ammo audio hanuz ommaga taqdim etilmadi.
La Liga oldinga qadam qo‘yar ekan, Serie A ortga qaytdi
Premier League bu yerda aniq o‘rganishi mumkin bo‘lgan modelga ega. Ispaniya La Liga har bir subyektiv VAR aralashuvini — ya’ni hakam monitor yoniga borib, qarorini o‘zgartirgan vaziyatlarni — o‘yin tugaganidan bir necha soat o‘tib, audio va video ko‘rinishda ijtimoiy tarmoqlarda e’lon qiladi. Haftalar emas, soatlar ichida.
Italiya Serie A esa teskarisini tanladi. O‘tgan mavsum oxirida Open VAR — Match Officials Mic’d Up’ning italyancha ko‘rinishi — bekor qilindi. Sabab bir xil: hakamlarga tushayotgan bosim ortib ketgani, har bir audio e’lonidan keyin yangi mojaro paydo bo‘layotgani.
Germaniya Bundesliga’da hozircha maxsus VAR ko‘rsatuvi yo‘q. Faqat muhim deb topilgan ayrim epizodlarda audio yozuvlar ommaga taqdim etiladi. Kelgusi mavsumlarda bu o‘zgarishi mumkin, lekin hozircha model shunday.
Jonli audio: orzu va real cheklovlar
VAR audiosini jonli efirga uzatish — yaqin istiqbolda haqiqatga aylanishi qiyin bo‘lgan rejadek ko‘rinadi. Hatto shunday bo‘lganda ham, cheklovlar qolaveradi.
Ko‘p tekshiruvlar o‘yin davom etayotgan paytda amalga oshiriladi. Bunday vaqtda telekommentatorlar gapirishni to‘xtatmaydi, muxlis ham ular jim turishini xohlamaydi. Lekin ayrim vaziyatlar bor: City goli kabi, o‘yin to‘xtagan, hamma kutib turibdi. Nega aynan shunday pallada VAR xonasidagi muloqotni stadionga va efirga uzatmaslik kerak?
Yana bir muammo: VAR tekshiruvni hushtak chalingan zahoti boshlaydi. Telekanal esa audio kanalga kech ulanishi, muhim kontekstni boy berishi mumkin. VAR tekshiruvi allaqachon cho‘zilib ketayotgan paytda, yana teleprodyuser ishorasini kutish — hech kim xohlamaydigan stsenariy.
Shunga qaramay, yechimlar bor. Eng real variant — faqat hakam monitor yoniga kelganida jonli audio uzatish. Bu jarayonni ancha standartlashtiradi, kriketdagi DRS kabi tartibli, tushunarli shaklga keltiradi.
Avstraliya A League’da hakam monitor yoniga borganda stadiondagi katta ekranlarda u ko‘rayotgan tasvirlar jonli ko‘rsatiladi. Ammo yana bir bor: audio yo‘q. Muxlis ko‘radi, lekin eshitmaydi.
Futbol ortda qolayotgan sport
Hattoki shunday model ham muxlis istagan darajaga yetmaydi. Yakshanba kungi bahsli epizodlarning birortasida ham jonli audio bo‘lmas edi.
Futbol texnologiyadan foydalanish borasida boshqa sport turlaridan doimo orqada kelgan. VAR bu tafovutni kamaytirish o‘rniga, yangi savollarni ko‘paytirdi: kimga ishoniladi, kimga ma’lumot beriladi, kim chetda qoladi?
Jarayon sekin, g‘ildiraklar og‘ir aylanmoqda. VAR audiosi masalasida esa bu g‘ildiraklar deyarli qotib qolgandek. Savol shunday: stadionga kelgan muxlis yana necha yil davomida o‘zi tomosha qilayotgan o‘yinning eng muhim suhbatidan chetda qoladi?
