Old Trafforddagi shovqin: VAR va stadion tomoshabinlari
Old Trafford’dagi shovqin ichida hech kim nima bo‘layotganini bilmasdi.
74 161 muxlis Erling Haaland goliga quvonayotgan bir paytda, eng muhim chiziq boshqa joyda chizilayotgan edi – Enzo Fernandez ofsaydda edi-yo‘qmi, bahs aslida shu atrofida aylanayotganini stadiondagilar tasavvur ham qilmadi. Michael Oliver hushtak chaldi, markazni ko‘rsatdi, Manchester City 1:0 hisobida oldinga chiqdi.
Televizor qarshisida o‘tirganlar esa darhol tushundi: qaytadan ko‘rsatmalar, chizilgan chiziqlar, VAR xulosasi, sharhlovchilar izohi. Efirda hamma narsa aniq. Tribunalarda esa zulmat. Yana.
Stadiondagilar – ikkinchi darajali tomoshabinmi?
Bu faqat yirik, eng bahsli epizodlar haqida emas. Shanba kuni Selhurst Park’da ham xuddi shunday sahna takrorlandi. Crystal Palace himoyachisi, Chelsea ijarachisi Axel Disasi Ipswich Town’ga qarshi 3:2 hisobidagi mag‘lubiyatda qo‘pol o‘yin uchun maydondan haydaldi.
U qizil kartochkadan so‘ng yon chiziq bo‘ylab, bir daqiqadan ortiq vaqt davomida VAR tekshiruvini kutib turdi. Stadion bo‘ylab esa savol: bu qaror o‘zgaradimi yoki yo‘qmi? Javob – yo‘q. Ekranlarda hech qanday tushuntirish yo‘q, mikrofonlardan izoh yo‘q. Faqat kutish.
Devor ortida esa butun suhbat bor: VAR xonasidagi hakamlar, texniklar, yozuvlar. O‘yinlarga deyarli o‘n yil davomida video yordamchi hakam jalb qilinmoqda, lekin stadionga kelgan muxlis hanuz ikkinchi darajali tomoshabindek munosabat ko‘radi.
Televizion sharhlovchilar VAR nima deyayotganini eshitadi, lekin hakamni emas. Ular bu kontekstni uyda o‘tirgan tomoshabinga yetkazadi. Qarorlar ustidan hukm chiqarish huquqi – efirdagi ozchilik qo‘lida. Stadiondagilar esa faqat hushtak va imo-ishoralarni o‘qishga majbur.
Savol esa tobora keskinlashmoqda: futbol qachon boshqa sport turlari kabi muxlisni ham ishonchli tinglovchi sifatida qabul qiladi?
Howard Webb va ochiqlik va’dasi
Howard Webb 2022 yilda Premier League hakamlar boshlig‘i bo‘lganida, birinchi navbatda shaffoflik va ochiqlikni va’da qilgan edi. So‘zsiz, bu yo‘lda katta qadamlar tashlandi. Match Officials Mic’d Up nomli VAR ko‘rsatuvi yevropalik raqobatchilar orasida ilg‘or loyiha bo‘lib ko‘rindi.
Bu Webb uchun mantiqiy yo‘l edi. U Angliyaga qaytishidan avval Major League Soccer’da hakamlar boshlig‘i bo‘lib ishlagan. 2019 yilda MLS Inside VAR ko‘rsatuvi orqali o‘yin tugagach, VAR audiosini ommaga taqdim etgan ilk liga bo‘ldi. Bugungi Mic’d Up’ning asl ildizi ham o‘sha yerda.
Ammo audio to‘g‘ridan-to‘g‘ri jonli efirga kirib kelishi masalasi – butunlay boshqa jang maydoni. BBC Sport ma’lumotlariga ko‘ra, ayrim ligalar va futbol qonunlarini belgilovchi organlar bir qarorga kelolmayapti.
Webb qoidalarni yumshatish, kelajakda audio efirini jonli yo‘lga qo‘yish uchun tuzilgan ishchi guruh tarkibida ishlamoqda. Lekin Ifab va ayniqsa Fifa parda ortini to‘liq ochishga yaqin ham emas.
Mavzu bo‘yicha muhokamalar muntazam to‘xtab qoladi: butun dunyo bo‘ylab aloqa sifati, tekshiruv paytidagi bosim, hakamlar obro‘siga zarba xavfi – bularning barchasi qarshi dalil sifatida ko‘tariladi. Futbolda qarorlarning aksariyati subyektiv, talqin uchun ochiq. Har qanday epizod bo‘yicha e’tiroz topish oson.
Ifab bosh kotibi va ijrochi direktori Lukus Brud bundan uch yil avval BBC Sport’ga bergan intervyusida jonli audio efirini “xaotik” deb atagan, chunki bir vaqtning o‘zida juda ko‘p odam gapirishi mumkinligini ta’kidlagan edi.
MLS tajribasi – muvaffaqiyatmi yoki unutilgan izmi?
Webb jonli VAR audiosini sinab ko‘rgan yagona hakamlar rahbari sifatida alohida o‘rinda turadi. 2020 yil avgustida, Coviddan keyingi MLS is Back turniri chog‘ida liga tarixda ilk va hozircha yagona marta jonli VAR audiosini efirga uzatdi.
Bu tajriba muvaffaqiyatli baholandi. Shunga qaramay, oradan olti yil o‘tib ham boshqa hech qayerda bu tajriba davom ettirilmadi. MLS o‘yin uchun yo‘l xaritasi emas, go‘yo VAR tarixidagi kichik iz bo‘lib qoldi.
Webbning o‘zi ham Premier League qanchaga tayyor bo‘lsa, shunchaga tez harakat qila oladi, xolos. Hakamlar organi PGMOL bunday masalalarda yakka tartibda qaror chiqarmaydi.
Premier League ayrim jihatlarda yangilikchi bo‘ldi, ayrimlarida esa raqib ligalar ortda qoldirdi. Bu mavsum RefCam orqali hakam kamerasidan jonli audio berish, VAR va maydon hakami o‘rtasidagi suhbatlar stenogrammasini e’lon qilish – muhim qadam. Shuningdek, VAR qarorini hakamning o‘zi mikrofon orqali stadionga e’lon qilishi – nihoyat stadion muxlisi foydasiga yozilgan kam sonli yutuqlardan biri.
Ammo Match Officials Mic’d Up hanuz oyiga bir marta chiqadi, xolos. Sur’at sekin.
Yaxshiyamki, bu mavsumning ilk soni seshanba efirga uzatiladi. Fernandezning ofsayd holati bo‘yicha audio aynan shu yerda eshittirilishi uchun ideal imkoniyat.
Lekin boshqa bahsli epizodlar-chi? Manchester United Ipswich’ga qarshi o‘yinda Harry Maguire qo‘l bilan o‘ynagandek ko‘ringan vaziyat, yoki Aston Villa maydonida Arsenal foydasiga penalti belgilanmagani – bular allaqachon haftalar oldin bo‘lib o‘tgan, ammo ularning audiosi hanuz ko‘rinmagan.
Mana shu yerda Premier League aniq ravishda orqada qolmoqda.
La Liga oldinga qadam tashladi, Serie A ortga
Ispaniyaning La Liga ligasi har bir subyektiv VAR aralashuviga – ya’ni hakam monitor yoniga borib, qarorini o‘zgartirgan har bir holatga – o‘yin tugagach, bir necha soat ichida audio va video bilan izoh beradi. Ijtimoiy tarmoqlar orqali. Haftalar o‘tib emas, o‘sha kuni.
Italiyaning Serie A ligasi esa boshqa yo‘lni tanladi. O‘tgan mavsum oxirida Open VAR – Mic’d Up’ning italyancha talqini – bekor qilindi. Sabab – bu ko‘rsatuv hakamlarga haddan tashqari bosim yuklayotgani haqidagi xavotirlar.
Bundesliga’da maxsus VAR ko‘rsatuvi yo‘q, lekin zarur epizodlarda qisqa audio bo‘laklari bilan bo‘lishiladi. Kelgusi yillarda bu ham o‘zgarishi mumkin, lekin hozircha nemis modeli ham ehtiyotkor.
Jonli audio – orzumi yoki uzoq istiqbolmi?
Agar bir kun kelib VAR audiosi jonli efirga uzatiladigan bo‘lsa ham, cheklovlar qolaveradi. Tekshiruvlarning katta qismi o‘yin davom etayotgan paytda bo‘ladi. Sharhlovchilar mikrofonni butunlay jim qoldirib, hammasini VAR’ga topshirib qo‘yishi real emas, muxlis ham buni xohlamaydi.
Lekin ba’zi lahzalar bor – City goli kabi – o‘yin to‘xtagan, hamma kutmoqda. Nega aynan shunday paytlarda audio berilmasligi kerak?
Muammo shunda: VAR tekshiruvni hushtak yangragan zahoti boshlaydi. Telekanal esa shu payt efirni VAR kanaliga ulashga ulgurmasligi, kontekst yo‘qolib qolishi mumkin. Hakamlar allaqachon ishlayotgan bo‘ladi, rejissyor esa hali “efirdamiz” degan ishorani bermagan bo‘ladi. VAR kechikishi yetmagandek, endi u yana teleprodyuser qarorini kutishi kerak bo‘ladimi?
Baribir yechim topish mumkin. Eng real ssenariy – faqat hakam monitor yoniga kelganida audioni jonli berish. Bu esa kriketdagi DRS jarayoniga o‘xshash, deyarli shablonli tartib yaratadi: nima tekshirilayotgani, qanday rakurslar ko‘rilayotgani, yakuniy hukm – hammasi ochiq.
Avstraliyaning A-League musobaqasida hakam monitor yonida bo‘lganida, stadiondagi katta ekranlarda aynan u ko‘rayotgan tasvir jonli namoyish etiladi. Ammo baribir audio yo‘q.
Bu ham muxlis istagan darajaga yetmaydi. Yakshanba kungi bahsli epizodlarning birortasida ham audio bo‘lmasdi.
Futbol texnologiyadan nega qo‘rqadi?
Futbol texnologiyadan foydalanishda boshqa sport turlaridan doim orqada kelgan. Qoidalar ko‘p, qarshilik kuchli, o‘zgarishlar esa sust. VAR audiosi masalasida ham xuddi shu manzara: ehtiyotkorlik, shubha, obro‘dan qo‘rqish.
Hozircha g‘ildirak sekin aylanmoqda. Savol esa o‘sha-o‘sha: stadionga kelib, o‘yinni tirik ko‘rayotgan muxlis qachon nihoyat qarorlar qanday qabul qilinayotganini o‘zi eshitishga haqli bo‘lgan tomoshabin sifatida tan olinadi?
