Penalti maydonidagi kurash: yangi mavsum, eski odatlarni sindirish
O‘tgan mavsum Premier League jarima maydonlari ko‘proq kurash maydoniga o‘xshab qoldi. Itarish, sudrash, kiyimdan tortish, raqibni quchoqlab ushlab qolish – bularning bari oddiy holga aylandi. Hakamlar esa ko‘pincha yon tomondan tomosha qilib turgandek taassurot qoldirdi.
Everton bosh murabbiyi David Moyes fevral oyida Manchester United bilan keskin o‘tgan o‘yindan so‘ng ochiqchasiga shunday degandi: hakamlar bu holatlarga aralashishni istamayapti, bu juda yomon, ular bunga barham berishga urinmayapti. May oyida esa West Ham’ning Arsenal darvozasiga urgan goli bekor qilindi – bitta standart vaziyat ichida birdaniga beshtagacha ehtimoliy qoida buzilishi ro‘y berdi. Bu epizod mavsum yozidagi yig‘ilishlarda asosiy bahs mavzularidan biriga aylandi.
Endi esa navbat amaliyotga keldi.
Yangi mavsum, yangi chiziqlar
Juma oqshomida chempion Arsenal yangi kelgan Coventry’ni qabul qilib, yangi mavsumni ochadi. Ammo bu safar maydonda nafaqat futbolchilar, balki hakamlar ham boshqacha o‘ynaydi. Ularga aniq topshiriq berilgan: qat’iyroq bo‘lish, kuchliroq pozitsiya egallash va “futbolga aloqasi yo‘q” harakatlarni jazolashdan cho‘chimay ish tutish.
Qonunlar matni o‘zgarmagan. O‘zgarayotgan narsa – ularga munosabat, ayniqsa futbolchilarning xatti-harakati bo‘yicha yondashuv.
Premier League, English Football League va Women’s Super League hakamlari endi “aniq ta’sir ko‘rsatadigan ushlab qolish” harakatlariga ko‘proq e’tibor qaratadi. Ayniqsa to‘pga o‘ynashiga yo‘l qo‘yilmagan futbolchi ustuvor bo‘ladi – chunki bu to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘yin rivojiga ta’sir qiladi.
O‘tgan mavsumda VAR aralashuvi bo‘lishi kerak bo‘lgan 20 ta vaziyat o‘tkazib yuborilgan bo‘lsa, ularning chorak qismi – to‘p o‘ynalayotgan joydan uzoqda, futbolchi yerga tushirib sudralgan, ammo penalti belgilanmagan epizodlar edi. Endi aynan shunday “futbolga aloqasi yo‘q ushlab turish” holatlari alohida nishonga olinadi.
Qaysi holatlar jazolanadi?
- futbolchi faqat raqibga qarab, to‘pga umuman e’tibor bermasa;
- to‘pga o‘ynash yoki kurashishga urinmasa;
- raqibni ikki qo‘li bilan ushlab tursa;
- raqibni yoki uning kiyimini uzoq va sezilarli darajada ushlab qolsa.
Demak, standart vaziyatda orqasini to‘p kelayotgan tomonga o‘girib olib, yagona maqsadi hujumchining harakatini to‘xtatish bo‘lgan himoyachi endi jazodan qochib qutulmaydi.
Howard Webb talabi: kamroq ogohlantirish, ko‘proq chora
Premier League bosh hakamlar rahbari Howard Webb maqsadni aniq qo‘ydi: hakamlar proaktiv bo‘lishi kerak.
Uning so‘zlariga ko‘ra, endi kamroq ogohlantirish, ko‘proq qaror bo‘ladi. Agar vaqt o‘tib, bunday holatlar kamayib ketsa, bu hakamlarning yumshab qolganidan emas, futbolchilarning o‘zini tutishi o‘zgarganidan dalolat berishi kerak.
Jahon chempionatida burchak zarbalari paytidagi kurash ancha kamaygandi, ayniqsa darvozabonlar ko‘proq himoya qilindi. Premier League bu borada shunchalik keskin chiziq chizmaydi – to‘pga o‘ynamayotgan paytda darvozabon engil zarbaga uchrasa, har bir holatda gol bekor qilinmaydi. Jismoniy kontakt hanuz o‘yin bir qismi bo‘lib qoladi, yuqori chegara saqlanadi.
Ammo bir narsa aniq: darvozabonning qo‘li harakati cheklansa, xuddi Arsenal darvozaboni David Raya West Ham’ga qarshi o‘yinda bo‘lgani kabi, bu baribir jazolanadi.
Klublar bilan yuzma-yuz: videolar, bahslar va “kulrang zona”
Har yozda Pro Ref – Angliyadagi hakamlar organining yangi nomi – har bir klub bazasiga borib, futbolchilarga mavsumda qanday mezonlar ishlashini tushuntiradi. Ayrim jamoalarda bu mashg‘ulotlar qizg‘in bahslarga aylanadi, boshqalarida esa kimdir videoroliklar paytida ko‘zini yumib olishi ham mumkin.
Bu safar futbolchilarga o‘tgan mavsumda penalti berilmagan, ammo yangi ko‘rsatmalarga ko‘ra endi 11 metrlik zarbaga aylanuvchi ikki epizod ko‘rsatildi.
Birinchisi: Brentford futbolchisi Keane Lewis-Potter burchak zarbasi paytida to‘pdan uzoqda West Ham o‘yinchisi Tomas Soucek’ni kurash uslubida yerga tushiradi. Ikkinchisi: Sunderland himoyachisi Luke O’Nien Leeds United futbolchisi Pascal Struijk’ni bo‘ynidan quchoqlab, pastga tortadi. Yangi talqinda bu ikkisi ham “futbolga aloqasi yo‘q ushlab turish” sifatida aniq penalti.
Webb yana bir epizodni misol qilib keltirdi – Crystal Palace himoyachisi Marc Guehi’ni Bournemouth o‘yinchisi Bafode Diakite tortib yiqitadi, hakam penalti belgilaydi. Futbolchilar zalida fikrlar bo‘lindi: kimdir Guehi o‘zi kontakni izlaganini aytdi, boshqalar uchun esa bu ravshan ushlab turish edi.
Webb bu holatda maydondagi penalti qarorini maqbul deb hisoblaydi, ammo VAR aralashuvi uchun yetarli emas deb ta’kidlaydi. Aynan mana shu “kulrang zona” – hakamlar va VAR uchun eng nozik muvozanat.
Oldindan tayyorgarlik: raqibni o‘rganadigan hakamlar
Pro Ref yillardan beri har bir hakam brigadasiga o‘yindan oldin raqib jamoalar haqida tahliliy ma’lumotlar taqdim etadi. Bu qarorlarni oldindan belgilash uchun emas, balki ehtimoliy muammo nuqtalarini oldindan ko‘ra olish uchun qilinadi.
Tahlilchilar jamoaning qanday joylashishi, standart vaziyatlarni qanday ijro etishini, qaysi zonalarda ko‘proq kurash bo‘lishini ko‘rsatib beradi. Shunda hakam o‘sha lahzada “to‘g‘ri joyga, to‘g‘ri vaqtda” qaray oladi. Masalan, hujumkor standartda hakam pozitsiyasi shunday tanlanadiki, eng ko‘p ushlab turish sodir bo‘lishi mumkin bo‘lgan nuqtani aniq ko‘ra olsin.
Bu hech qachon “falon o‘yinchi doim aldovchi, demak har yiqilganda penalti so‘raydi” degani emas. Webbning ta’kidlashicha, ochiq fikr zarur, ammo oldindan ma’lumotga ega bo‘lish ham foydadan xoli emas.
Raqamlar gapiradi: standartlar – Premyer-liganing yashirin quroli
O‘tgan mavsum Premier League’da standart vaziyatlardan (penalti va to‘g‘ridan-to‘g‘ri jarima zarbalari bundan mustasno) 269 ta gol urildi. Bu umumiy gollarning 25,7 foizi – Yevropaning barcha top ligalari orasida rekord ko‘rsatkich. Eng yaqin ta’qibchi – Italiya Serie A – 22,3 foiz bilan orqada qoldi.
Jahon chempionatida bu ko‘rsatkich atigi 17,5 foizni tashkil etdi, bu esa faqat Fransiya Ligue 1’dan yuqoriroq bo‘ldi. Bu raqamlar qat’iyroq yondashuv standart vaziyatlarning samaradorligini pasaytirishi mumkinligini ko‘rsatadi.
Webb ham shunga ishora qiladi: agar hakamlar kuchliroq pozitsiya egallasa, futbolchilar taktikasini o‘zgartirishga majbur bo‘ladi. Hujumchilar erkinroq harakat qilishi, himoyachilar esa qo‘l bilan emas, tanasi va joylashuvi bilan himoyalanishga o‘tishi kerak bo‘ladi.
Ammo u bir narsani ham yashirmaydi: agar murabbiylar yangi, yanada murakkab usullar topishda davom etsa, hakamlar uchun o‘yinni boshqarish tobora qiyinlashadi va kelajakda butunlay boshqa choralar haqida o‘ylashga to‘g‘ri kelishi mumkin.
Arsenal – standartlar shohi, Liverpool – og‘riqli nuqta
O‘tgan mavsum standart vaziyatlar bo‘yicha eng katta foyda ko‘rgan jamoa – Arsenal. 25 ta gol – ligadagi eng yaxshi ko‘rsatkich. Faqat hujum emas: ular atigi 7 ta standartdan gol o‘tkazib, bu bo‘yicha ham Premier League’da eng ishonchli jamoaga aylandi.
Bu yutuqning asosiy qismi – murakkab, yaxshi ishlangan kombinatsiyalar. Ammo London klubi ba’zan juda jismoniy, keskin o‘ynashdan ham cho‘chimadi.
Manchester United 21 ta standart goli bilan ikkinchi, Tottenham Hotspur 19 ta gol bilan uchinchi bo‘ldi – ayniqsa og‘ir mavsum fonida bu raqam yanada ajralib turadi.
Yangi talqin kimga foyda keltiradi? Ehtimol, aynan himoyada qiynalganlarga. Masalan, Liverpool o‘tgan mavsum ligada standartlardan eng ko‘p – 19 ta gol o‘tkazdi. Chelsea va Newcastle esa 17 tadan gol bilan ortda emas. Agar hakamlar raqibni ushlab turish va sudrashni keskinroq to‘xtatsa, bunday jamoalar nafas rostlash imkoniga ega bo‘lishi mumkin.
Eng katta savol: qat’iyat qancha davom etadi?
Har bir yangi tashabbusga shubha bilan qaraladi. Ayniqsa Angliyada. Eng ko‘p eshitiladigan e’tiroz – hakamlar faqat dastlabki bir necha hafta qat’iy bo‘ladi, keyin esa hammasi eski iziga qaytadi.
Bu safar boshqacha bo‘ladimi? Eng og‘ir ushlab turishlarni yo‘qotib, lekin baribir jismoniy kurashga ruxsat berish – juda nozik chiziq. Har bir burchak zarbasi, har bir jarima zarbasi bu chiziqni sinovdan o‘tkazadi.
Endi navbat hakamlar va futbolchilarda: yangi mavsumni kim belgilaydi – odatmi yoki o‘zgarishga bo‘lgan irodami?
