Temir va doklar derbisi: 100-uchrashuvda tarix yana tirildi
Den shanba kuni eski Londonning o‘chmas hikoyalarini yana bir bor sahnaga chiqardi. Millwall va West Ham o‘rtasidagi 100-raqamli rasmiy uchrashuv, 14 yillik tanaffusdan keyingi ilk duel. Daryo – Thames – ularni ajratadi ham, bog‘laydi ham. Qolganini esa tarix, og‘ir mehnat va o‘zgarmaydigan g‘urur hal qiladi.
Doklardan boshlangan dushmanlik
Ikki klubning ildizi bir hududda, sharqiy London doklarida. 19-asr oxiri. Millwall o‘sha paytda Isle of Dogs’da, Thames Ironworks esa Canning Town atrofida edi. Har ikki jamoa daryo shimolida, bir-biridan ikki milcha uzoqlikda yashardi. Millwall 1910-yilda janubga, New Cross tomon ko‘chib o‘tmaguncha, bu hududda futbol faqat o‘yin emas, ishchilarning nafasidek zarurat edi.
Bugun “Lions” nomi bilan tanilgan Millwall ilk yillarida “Dockers” deb yuritilgan. West Ham esa “Irons” – Thames Ironworks and Shipbuilding Company ishchilarining timsoli. Doklarda ish har kuni lotereyaga o‘xshardi: tongda kelgan har bir erkak ish topishiga kafolat yo‘q, tanlov keskin, raqobat shafqatsiz. Shu muhitda shakllangan qat’iyat, sadoqat, mehnatsevarlik bugun ham ikkala klub o‘zini qanday tasvirlashida asosiy ustun bo‘lib qolgan.
Afsonalar, ish tashlash va tarixchilarning e’tirozi
Bu qadar uzoq tarixda afsona bilan haqiqatni ajratish oson emas. Eng mashhur rivoyatlardan biri raqobat ildizini 1926-yilgi General Strike bilan bog‘laydi: go‘yoki West Ham dok ishchilari ish tashlashni qo‘llab-quvvatlagan, Millwall tomoni esa yo‘q. Tarixchilar David Sullivan va Brian Belton bu talqinni rad etadi. Beltonning aytishicha, Millwall doklarida ish tashlash mustahkam bo‘lgan, Canning Town atrofida esa atigi bir necha ishchi safdan chiqqan xolos.
Baribir bu rivoyat bir asr yashab keldi. Endi u fakt bo‘lmasa-da, bu to‘qnashuv atrofidagi mifologiyaning ajralmas bo‘lagiga aylangan.
“Qadimiy derbi” qanchalik qadimiy?
Klublar yo‘llari ilk bor 1890-yillarda kesishgan, o‘shanda Millwall Athletic Thames Ironworks bilan to‘qnash kelgan. Belton Thames’ni oddiygina West Ham’ning “ilk versiyasi” sifatida ko‘rmaslik kerakligini eslatadi: kompaniya jamoasi 1900-yilda yangi klub tuzilishidan avval tarqatib yuborilgan.
Shunga qaramay, “Dockers Derby” degan tushuncha ortiga yashiringan qadimiy nafrat ko‘proq keyingi davr mahsuli. Ayniqsa 1970-yillar. 1972-yilda Harry Cripps sharafiga o‘tkazilgan testimonial uchrashuvida, Cripps har ikki klubda sevimli bo‘lishiga qaramay, jiddiy tartibsizliklar yuz berdi. 1976-yilda esa Millwall muxlisi poyezddan yiqilib halok bo‘ldi; ba’zilar bu voqeaga West Ham tarafdorlarini ham aloqador deb hisoblaydi. 1978-yilda uzoq tanaffusdan keyingi ilk rasmiy uchrashuv ham zo‘ravonlik soyasida o‘tdi.
Bu raqobat aynan shu yillarda nega keskinlashgani tasodif bo‘lmasa kerak. Doklar yopilayotgan, sanoat ish o‘rinlari yo‘qolayotgan, butun mahallalar ishsizlik va tushkunlikka yuz tutayotgan davr. Buni to‘g‘ridan-to‘g‘ri futbol bezoriligi bilan bog‘lab yuborish sodda yondashuv bo‘lardi, lekin ular yonma-yon kechdi. Futbol maydoni hudud, erkaklik, tegishlilik va mahalliy g‘ururni himoya qilish mumkin bo‘lgan so‘nggi sahnalardan biriga aylandi.
Upton Park, kinofilmlar va qoralanib qolgan nom
1980-yillar, 90-yillar va 2000-yillar boshida bu raqobat vaqti-vaqti bilan portlab turuvchi hodisalar bilan yanada “mashhur” bo‘ldi. Eng yodda qolgani – 2009-yil Upton Parkdagi League Cup uchrashuvi. Stadion tashqarisidagi ommaviy mushtlashuvlar, pichoqlash, maydonga bostirib kirishlar – o‘yin emas, tartibsizlik tilga olinadigan kecha bo‘lib qoldi.
2011-12-yilgi ikki Championship uchrashuvi bunday darajadagi zo‘ravonliksiz o‘tdi. Shundan keyin esa bu mavsumgacha klublar rasmiy uchrashuvlarda uchrashmadi.
Har ikki klub atrofidagi zo‘ravonlik obro‘siga ID va Green Street kabi filmlar ham o‘z hissasini qo‘shdi. “Dockers Derby” bu mifologiyani yanada kattalashtiradi. Shunga qaramay, ijtimoiy tarmoqlardagi kutilgan “qaynoq” postlar va keskin hazillardan ortda, shanba kungi uchrashuv jiddiy to‘qnashuvsiz o‘tishiga ko‘pchilik ishonardi. Asosan shunday bo‘ldi ham.
Den atrofidagi kun: politsiya, ehtiyotkorlik va jamiyat ruhi
Har ikki fan-baza jurnalistlarga, ayniqsa fotografga shubha bilan qaraydi. Ogohlantirishlar bo‘ldi, “ehtiyot bo‘l” degan gaplar yangradi. Kun davomida bir necha keskin so‘zlar eshitildi, ammo bu ozchilikning reaksiyasi edi. Ko‘rinib turgan narsa boshqacha bo‘ldi: klublar atrofida shakllangan jamoa ruhi, aksariyat muxlislarning samimiyligi, ochiq chehrasi, suhbatga tayyorligi.
O‘yin ITV orqali jonli efirga uzatildi. Start vaqti 12:30 ga ko‘chirildi – bu, tabiiyki, o‘yindan oldingi ichkilikka ajratilgan vaqtni qisqartirdi. Taxminan 400 nafar xodimdan iborat keng qamrovli politsiya operatsiyasi ishga tushirildi. 20 ming atrofidagi tomoshabin orasida West Ham uchun atigi 1 774 ta chipta ajratildi. Mehmon muxlislarining aksariyati klub ranglarida kiyinmaslikni ma’qul ko‘rdi.
Ular London Bridge orqali South Bermondsey’ga kelishi, u yerdan esa to‘g‘ridan-to‘g‘ri mehmon sektorigacha kuzatilishi bo‘yicha aniq yo‘riq oldi.
Maydondagi jang: Millwall zarbasi, West Ham javobi
Den mezbonlari bu o‘yinga jadval yetakchisi va yaqindagi 6:0 hisobidagi Wrexham ustidan g‘alabadan keyin kirib keldi. Qog‘ozda favorit West Ham edi. Ammo maydonda boshqacha manzara chizildi.
Jarohatlar bilan qiynalayotgan Millwall ilk bo‘limning katta qismini nazorat qildi. To‘pga bo‘lgan chanqoqlik, pressing, har bir ikkinchi to‘p uchun kurash – hammasi mezbonlar foydasiga ishladi. Tanaffusga kelib hisob 2:0. Den qaynaydi. West Ham karaxt.
Ikkinchi bo‘limda esa sahnaga liganing yetakchi jamoasi xos xarakter chiqdi. Bosim ortdi, Millwall charchay boshladi, bo‘shliqlar paydo bo‘ldi. Vaqt o‘tgan sari West Ham o‘yinga qaytish yo‘lini topdi. Hisob qisqardi. Den dag‘dag‘asi biroz pasaydi. So‘ngra, o‘yinga o‘n daqiqa qolganida, kutilgan zarba keldi – West Ham hisobni tenglashtirdi.
Tribunalar portladi. Bu gol paytida atmosfera chindan ham xavfli tus ola boshladi – tomoshabinlar orasida to‘lqinlar paydo bo‘ldi, politsiya qo‘shimcha kuchlarni jalb etdi. Deyarli bir asrlik raqobat, o‘n yillab to‘planib kelgan his-tuyg‘ular bitta zarbaga jamlangandek edi.
Qizil kartochka va so‘nggi imkon
89-daqiqada Den yana nafasini ichiga yutdi. Kyrell Lisbie bo‘shliq topdi, orqa chiziqdan chiqib ketdi, darvozaga yo‘l ochildi. Shu payt Mohamadou Kanté uni orqadan to‘xtatdi. Hakam darhol to‘g‘ridan-to‘g‘ri qizil kartochka ko‘rsatdi. Bu faqat West Ham uchun zarba emas, balki Millwall uchun ehtimoliy g‘alaba imkonini ham o‘g‘irlab ketgan lahza bo‘lishi mumkin edi.
Hisob o‘zgarmadi. 2:2. Har ikki tomon ham bu natijadan xafa bo‘lishi uchun sabab topa oladi. Xuddi shuningdek, xursand bo‘lish uchun ham. Millwall ikki bo‘limga yetadigan ishni birinchisida qilib, ustunlikni saqlay olmadi. West Ham esa ligadagi yetakchi maqomi bilan kelib, raqibga ikki gol sovg‘a qilib, so‘ng qutulib qoldi.
Stadion tashqarisidagi so‘nggi sahna
O‘yindan keyin Millwall muxlislari bilan politsiya o‘rtasida bir necha mayda to‘qnashuvlar kuzatildi. Ular tezda so‘ndi. Bir necha daqiqadan so‘ng stadion tashqarisida butunlay boshqa manzara: yosh muxlislar avtobuslar yonida avtograf kutmoqda, boshqalar esa o‘yin haqida bahslashib, epizodlarni qayta-qayta muhokama qilmoqda.
Tashqaridan qaraganda, Millwall va West Ham o‘rtasidagi o‘xshashliklar farqlardan ko‘proqdek ko‘rinadi. Ko‘plab muxlislarning qarindoshlari yoki do‘stlari “narigi tomonda”. Har ikki klub ham ishchi sinf Londonining qadriyatlariga – qattiqqo‘llik, sadoqat, samimiylikka – tayanadi. Shunga qaramay, ular to‘qnash kelganda, ayrim sektorlar orasida nafrat hanuz jonli.
Ehtimol, raqobatning kuchi ham shunda: ikkala klub ham bir xil hudud, bir xil madaniyat va bir xil ijtimoiy qatlamni ifodalash uchun kurashmoqda. Har biri o‘zini shu haqiqatning “asl” timsoli sifatida ko‘rsatmoqchi.
Ular uch asr davomida bir-biriga qarshi o‘ynab kelmoqda. Doklar allaqachon yo‘q, klublar geografik jihatdan uzoqlashgan, rasmiy uchrashuvlar siyraklashgan. Lekin bitta narsa o‘zgarmadi: bu ikki klub nimani anglatishi, kim asl London doklarining ruhi ekanini isbotlash kurashi. Savol shunday: keyingi uchrashuvga kelib, bu javobni kim o‘z foydasiga buradi?
