Vimbldon chempioni Marketa Vondrousova: Doping va to‘rt yillik taqiq

2023 yilda Vimbldonni yutgan, ayollar yakkalik bahsida unseeded bo‘lgan ilk chempion sifatida tarixga kirgan Marketa Vondrousova endi mutlaqo boshqa sarlavhalar markazida. Sabab bitta: doping sinovidan bosh tortgani uchun berilgan to‘rt yillik diskvalifikatsiya.

Bu oddiy intizomiy ish emasdi. Tribunal ham ish bo‘yicha yozma xulosasini e’lon qilar ekan, voqeani “juda baxtsiz holat” deb atadi, lekin baribir yengilroq jazo uchun “ishontiruvchi asos” topmadi.

Pragada boshlanib, butun sportni larzaga solgan kecha

2025 yil 3 dekabr, kechki soat 20:00 atrofida. Pragada, o‘z uyida yolg‘iz bo‘lgan Vondrousova interkom orqali eshitadi: doping nazorati xodimi kelganini aytadi. U esa eshikni ochmaydi.

Tribunal hujjatlariga ko‘ra, chex tennischi darhol agentiga qo‘ng‘iroq qiladi, keyin yigitiga xabar yozadi – doping nazorati kelganini aytib, ularni haqoratli so‘z bilan tilga oladi. Bu paytda ham eshik yopiq, sinov boshlanmagan.

Keyingi daqiqalarda nima bo‘lgani borasida tafsilotlar biroz farq qiladi. Doping xodimi interkom orqali ikki marta gaplashganini aytadi, Vondrousova esa faqat bitta marta bo‘lganini ta’kidlaydi. Ammo bir narsa aniq: taxminan o‘n daqiqa o‘tib, u itini sayrga olib chiqish uchun tashqariga tushadi va ular yuzma-yuz uchrashadi.

O‘sha yerda, ko‘chada, Vondrousova pozitsiyasini yana bir bor takrorlaydi: testdan o‘tmayman. So‘ngra bu qarorini tasdiqlovchi hujjatni imzolaydi.

Shu bilan hammasi hal bo‘ldi. International Tennis Integrity Agency (ITIA) uchun boshqa yo‘l qolmadi: to‘rt yillik diskvalifikatsiya talab qilinadi. Qoidaga ko‘ra, testdan bo‘yin tovlash yoki rad etish – shunday muddat uchun boshlang‘ich nuqta.

Tribunal ITIA pozitsiyasini to‘liq qo‘llab-quvvatladi. “Testni rad etish uchun hech qanday ishontiruvchi asos ko‘rsatilmagan”, deyiladi qarorda.

Qo‘rquv, xavfsizlik va it bilan sayr – bir-biriga zid dalillar

Vondrousovaning asosiy himoya chizig‘i xavfsizlik masalasiga borib taqaldi. Sobiq jahon oltinchi raqami kechqurun, “kech bo‘lgan paytda” eshik oldiga kelgan notanish odamdan cho‘chiganini aytdi. Unga ko‘ra, xodim o‘zini yetarlicha tanishtirmagan, protokollarga to‘liq amal qilmagan.

U hatto vatandoshi Petra Kvitova boshidan o‘tgan dahshatli voqeani eslatdi. 2016 yilda Kvitova uyida pichoq bilan hujumga uchragan, bu butun tennis jamoatchiligini larzaga keltirgan edi. Vondrousova tribunalga aynan shu voqea tufayli eshikni ochishga qo‘rqganini bildirdi.

Ammo ITIA bu o‘xshatishni “bo‘rttirish” deb baholadi. Ular bir nechta jihatga urg‘u berdi:

• Vondrousova yashaydigan Pragа tumani “nisbatan jinoyatsiz hudud” sifatida tasvirlangan;
• Kvitova holati bilan solishtirish mantiqan cho‘zib yuborilgan deb topildi;
• Eng asosiysi, itini sayrga olib chiqishi “ehtimoliy tahdidni sezgan odam xatti-harakatiga umuman mos kelmasligi” qayd etildi.

Yana bir nozik nuqta: Vondrousova agenti va yigitiga qilgan murojaatlarida xavfsizlikdan cho‘chiyotgani haqida bir og‘iz ham aytmagan. Tribunal uchun bu ham muhim signal bo‘ldi.

Shunga qaramay, tribunal uning ruhiy holatini butunlay inkor etmadi. U o‘zini “o‘tkir stress reaksiyasi” va tashvish buzilishi bilan qiynalishini aytdi. Sudyolar bunday vaziyat har qanday odamda xavotir uyg‘otishini tan oldi, lekin baribir bu holatni “favqulodda holat” darajasiga ko‘tarmadi. Qisqacha aytganda, bu bahona jazoni qisqartirish uchun yetarli bo‘lmadi.

Doping qoidalari: tajribali chempion uchun kechikkan saboq

Bu ish yana bir og‘riqli haqiqatni yuzaga chiqardi: yuqori darajadagi ayrim tennischilar ham doping qoidalarini to‘liq tushunmaydi.

Vondrousova voqeadan keyin Instagram hikoyasida doping xodimini qoidalarni buzishda aybladi. Uningcha, chaqiruv uning bir soatlik “whereabouts” oynasidan tashqarida bo‘lgan, demak, test o‘tkazish mumkin emas edi.

Aslida esa tizim boshqacha ishlaydi. Har bir sportchi yilning har kuni uchun bir soatlik aniq vaqt va manzil ko‘rsatishi shart. Shu oynada test kafolatlanadi. Lekin sinovlar faqat shu bir soat bilan cheklanmaydi. Kutilmagan tekshiruv – toza sportni himoya qilishdagi eng asosiy qurol.

ITIA bosh ijrochi direktori Karen Moorhouse iyun oyida aynan shuni eslatib o‘tgan: tribunal ham aynan shu tamoyilni qo‘llab-quvvatladi. Xulosa ravshan: sportchi istalgan payt, istalgan joyda testdan o‘tishi mumkin. Rad etish – katta xatar.

Tribunal hujjatlarida Vondrousova o‘zi ham tan olgani yozilgan: u bir soatlik oynadan tashqarida ham uyida testdan o‘tkazilishi mumkinligini bilmagan. Agentining ham bundan bexabar bo‘lgani aytiladi.

ITIA esa bunga ishonishni qiyin deb topdi. 2018 yildan beri 83 marta sinovdan o‘tgan, Olimpiya medali va Vimbldon unvoniga ega bo‘lgan tajribali sportchi uchun “qoidalarni tushunmaslik” ularning nazarida “ishonchli emas”.

Apellyatsiya, yo‘qolgan yillar va 31 yoshda qaytish ehtimoli

Hozir bir narsa aniq: bu qaror Marketa Vondrousovaning faoliyatidagi eng og‘ir zarbalardan biriga aylandi. U allaqachon yanvar oyidan beri kortga chiqmagan, ish bilan shug‘ullanayotgani sababli. Iyun oyida diskvalifikatsiya e’lon qilinganda, reytingda 122-o‘ringa tushib bo‘lgandi.

Endi esa taqiq rasman kuchga kirgan. Agar apellyatsiya samara bermasa, u 2030 yil iyuniga qadar professional tennisga qayta olmaydi. O‘sha paytga kelib, Vondrousova deyarli 31 yoshda bo‘ladi.

U qarorga shikoyat qilish niyatida. BBC manbalariga ko‘ra, u 11 avgustgacha Court of Arbitration for Sport (CAS) ga murojaat qilishni rejalashtirgan. Bu – oxirgi katta imkoniyat. Jazoni qisqartirish yoki bekor qilish uchun yagona yo‘l.

Lekin bitta fakt o‘zgarmaydi: u allaqachon o‘z karerasining eng sermahsul bo‘lishi kerak bo‘lgan bir necha yilini yo‘qotdi. Vimbldon chempioni, French Open finalchisi, Tokio Olimpiadasi kumush medali sohibi bo‘lgan tennischi uchun bu yillar qaytmaydi.

ITIA uchun esa bu ish yana bir kuchli signalga aylandi. Qoidalar qat’iy, testdan qochish esa – deyarli avtomatik ravishda to‘rt yillik taqiq. Ularning maqsadi ham aynan shunday: boshqalarga ogohlantirish, har bir sportchiga bitta savolni o‘ylatish.

Bir kechadagi asabiy qaror, bir eshikni ochmaslik – butun kareraga arziydimi? Tennis olami hozir aynan shu savol ustida jim o‘ylanib turibdi.