Vondrousova’ning to‘rt yillik taqiqi: Tennisdagi anti-doping tizimiga ta’siri
LONDON — 2023 yilgi Wimbledon chempioni Marketa Vondrousova’ga qo‘yilgan to‘rt yillik diskvalifikatsiya tennisning butun anti-doping tizimini savol ostiga qo‘ydi va Professional Tennis Players Association (PTPA)ni qoidalarni qayta ko‘rib chiqishga ochiq chaqiriq bilan maydonga olib chiqdi.
26 yoshli chex tennischi 22 iyun kuni rasman chetlatildi. International Tennis Integrity Agency (ITIA) xabariga ko‘ra, u 2025 yil dekabr oyida uyida o‘tkazilishi kerak bo‘lgan musobaqadan tashqari doping nazorati vaqtida namunani topshirishni rad etgan.
Bu oddiy texnik buzilish sifatida ko‘rinishi mumkin edi. Ammo fon butunlay boshqacha.
“Chegara nuqtasi” va tungi eshik taqillashi
Vondrousova aprel oyidayoq o‘zini “oylar davom etgan jismoniy va ruhiy bosimdan keyin chegaraga yetganini” aytgandi. Uning so‘zlariga ko‘ra, kech soat 20:15 da eshigiga kelib, darhol test talab qilgan nazoratchi tashrifi shaxsiy hayotiga qo‘pol aralashuv bo‘lib tuyulgan.
U eshikni ochmagan. Sabab – qo‘rquv.
Vondrousova xavotiri bejiz emasligini eslatib o‘tdi: 2016 yilda vatandoshi Petra Kvitova uyida pichoq bilan hujumga uchragan. O‘sha voqea butun chex tennis jamiyatining xotirasida chuqur iz qoldirgan, ayniqsa yakka yashaydigan ayol sportchilar uchun.
Endi esa aynan shu qo‘rquv unga to‘rt yillik taqiq sifatida qaytdi.
PTPA: “To‘rt yillik taqiq bu sportni o‘ylashga majbur qilishi kerak”
PTPA buni jim kuzatib o‘tirmadi. Tashkilot bayonoti keskin ohangda yangradi.
“Jinoyat yoki oqlanish haqida hukm chiqarmasdan turib aytamiz: hech qachon ijobiy test bermagan, kechasi eshigiga kelgan notanish odamdan qo‘rqqani uchun testdan bosh tortgan o‘yinchiga to‘rt yillik taqiq berilishi bu sportni jiddiy o‘ylashga majbur qilishi kerak”, — deyiladi PTPA bayonotida.
“Biz test tizimini himoya qilamiz. Lekin o‘yinchilar ularni boshqaradigan qoidalarga haqiqiy ta’sirga ega bo‘lishga loyiq”.
Bu faqat so‘z emas. 2025 yilda PTPA tennis boshqaruv organlariga qarshi sudga murojaat qilib, tasodifiy doping nazoratlari orqali o‘yinchilar shaxsiy hayoti huquqlari buzilayotganini da’vo qilgan.
ITIA va WADA tizimi: “Ism emas, dalil hal qiladi”
Tennis World Anti-Doping Agency (WADA) kodeksiga to‘liq integratsiyalashganidan beri, sport turidagi qoidalar boshqa barcha sportchilar uchun amal qiladigan global tizimga moslashtirilgan. ITIA pozitsiyasi aniq: qarorlar ism, reyting yoki millatga emas, faqat faktlar va dalillarga asoslanadi.
ITIA bosh direktori Karen Moorhouse bayonotida shunday dedi: sinov jarayoni noqulay, sportchilar uchun bosim va jamoatchilik nazorati allaqachon yetarli darajada yuqori. Lekin adolatli raqobatni himoya qilish uchun bu zarur yuk ekanini ta’kidladi.
Tennis so‘nggi yillarda yirik ismlarning ishlaridan so‘ng bosim ostida qolgan. Jannik Sinner va Iga Swiatek kabi yuqori reytingdagi o‘yinchilarning dopinga oid holatlarda uzoq muddatli taqiqdan qutulib qolishi tizimga nisbatan savollarni ko‘paytirgan. Vondrousova ishi bu fonni yanada keskinlashtirdi.
Ayol tennischilar xavfsizligi: eski qo‘rquv, yangi bahs
Bu ish atrofidagi bahslar nafaqat doping, balki ayol sportchilarning xavfsizligi va shaxsiy hududi haqida ham.
Musobaqadan tashqari testlar, ayniqsa kechki vaqtlarda uy manzillariga tashriflar, allaqachon noqulay mavzu edi. Vondrousova aynan shu jihatni alohida ko‘tardi: kechki payt eshikka kelgan, dastlab o‘zini kimligini isbotlay olmagan shaxs, Kvitova boshidan kechirgan hujum xotiralari bilan birlashganda, unga qaror qilishga bir necha daqiqa emas, balki instinkt qoldirgan.
Moorhouse esa tizim himoyasiga o‘tdi. Uning so‘zlariga ko‘ra, barcha protseduralar sportchilar xavfsizligi uchun ishlab chiqilgan: nazoratchilar maxsus tayyorgarlikdan o‘tgan, har doim ID olib yuradi, kuzatuvchi jinsiy aloqadorlik bo‘yicha o‘yinchi jinsiga mos bo‘ladi. Agar o‘yinchi shubhalansa, shaxsni tasdiqlashning qo‘shimcha usullari ham bor.
Shu bilan birga, u mustaqil tribunal “kutilmagan testlar toza sportni himoya qilish uchun zarur” degan tamoyilni qo‘llab-quvvatlaganini eslatdi.
“Istalgan joyda, istalgan vaqtda” qoidasi va og‘ir narx
Moorhouse yakuniy pozitsiyasini aniq ifoda etdi: bu ish barcha uchun eslatma bo‘lishi kerak — o‘yinchi istalgan payt, istalgan joyda testdan o‘tishi mumkin. Rad etish esa katta xavf bilan teng.
Vondrousova uchun bu xavf endi haqiqatga aylandi. To‘rt yil davomida u ITF, WTA, ATP, Grand Slam musobaqalari yoki istalgan milliy federatsiya tomonidan tashkil etilgan yoki tasdiqlangan turnirlarda na o‘ynashi, na murabbiylik qilishi, na hatto tomoshabin sifatida qatnashishi mumkin.
Bu faqat turnirlardan chetlatish emas. Bu butun hayot ritmini to‘xtatish.
Sobiq dunyo 6-raqamli tennischi allaqachon yanvardan beri yelka jarohati tufayli kortga qaytmagan edi. Endi esa uning oldida boshqa savol turibdi: bu qaror ustidan Court of Arbitration for Sport (CAS)ga shikoyat qilish kerakmi yoki yo‘qmi.
Bu qarorni faqat u o‘zi qabul qiladi. Lekin bir narsa aniq: Vondrousova ishi tennisda anti-doping va sportchi huquqlari o‘rtasidagi nozik chiziqni yanada keskinlashtirdi. Endi savol shunda — bu chiziqni kim va qayerdan chizadi?
