Serena Williams Wimbledonga qaytmoqda: Doping tizimiga qarshi bahslar

Serena Williams 30 iyun, seshanba kuni yana Wimbledon sahnasiga chiqadi. Raqib — yosh Maya Joint. Bu uning 2022 yildan beri London maysasidagi ilk yakka bahsi bo‘ladi. O‘tgan haftalarda u Queen’s Club’dagi juftlik bahsida kortga qaytib ko‘ringan, endi esa Grand Slam sahnasiga qaytish navbati.

Ammo Serena faqat raketka bilan emas, so‘zlari bilan ham shov-shuv ko‘tardi. U tennisdagi antidoping tizimi, aniqrog‘i, “Whereabouts” qoidalarini “noprofessional” va “mantiqsiz” deb atadi. Va bu gaplar hozirgi fon, bir necha yirik doping mojarolari ortidan aytilayotgani bois yanada balandroq yangradi.

Doping soyasi ostidagi tennis

So‘nggi yillarda tennis atrofida g‘alaba va rekordlardan ko‘ra ko‘proq doping xabarlari aylanyapti. Iga Świątek’ning bir oylik diskvalifikatsiyasi, Jannik Sinner’ning tasodifiy kontaminatsiya sabab uch oylik banga uchrashi — bular faqat sarlavhalar. Ularning ortida esa yuzlab sportchilarning ruhiy bosimi, doimiy nazorat, doimiy shubha turibdi.

Ko‘plab yulduzlar aynan mana shu ruhiy yuk haqida gapira boshladi. Endi ularga Serena ham qo‘shildi. U faqat o‘zini emas, butun tizimni savol ostiga qo‘ymoqda.

WADA kodeksi: yagona qonun

Tizimning yuragi — World Anti-Doping Agency (WADA) tomonidan 2003 yilda qabul qilingan World Anti-Doping Code. Bu kodeks butun sport olamida antidoping siyosatini bir qolipga soladigan asosiy hujjat. U xalqaro federatsiyalar va milliy agentliklar uchun yagona yo‘l xaritasi bo‘lib xizmat qiladi.

Kodeks sakkizta Xalqaro Standart bilan birga ishlaydi:

• Testing and Investigations (ISTI) — tekshiruv va namuna olish tartibi
• Laboratories (ISL) — laboratoriyalar ishlashi qoidalari
• Therapeutic Use Exemptions (ISTUE) — davolanish uchun ruxsat etilgan istisnolar
• Prohibited List — taqiqlangan moddalar ro‘yxati
• Protection of Privacy and Personal Information (ISPPPI) — shaxsiy ma’lumotlarni himoya qilish
• Code Compliance by Signatories (ISCCS) — kodeksga rioya etilishi
• Education (ISE) — antidoping bo‘yicha ta’lim
• Results Management (ISRM) — natijalar va jarayonlarni yuritish

Maqsad aniq: butun dunyo bo‘ylab sportchilar uchun adolatli, sog‘lom va dopingdan xoli muhit yaratish. Shu yo‘lda WADA taqiqlangan moddalar va usullar ro‘yxatini muntazam yangilab boradi: steroidlar, anabolik vositalar, stimulyatorlar, gen dopingi va boshqalar. Ayrimlari doimiy taqiqlangan, ayrimlari faqat musobaqa vaqtida.

Kodeks o‘nta aniq antidoping qoidabuzarligini belgilaydi. Ulardan bittasi sodir bo‘lsa ham, tekshiruv ochiladi:

1. Sportchi namunasida taqiqlangan moddaning aniqlanishi
2. Taqiqlangan modda yoki usuldan foydalanish yoki urinib ko‘rish
3. Namuna topshirishdan bosh tortish
4. Whereabouts ma’lumotini kiritmaslik yoki testlarni o‘tkazib yuborish
5. Doping nazorati jarayoniga aralashish, uni buzish
6. Taqiqlangan modda yoki usulga egalik qilish
7. Taqiqlangan moddani tarqatish
8. Sportchiga taqiqlangan modda yoki usulni berish yoki berishga urinish
9. Qoidabuzarlikka sherikchilik
10. Diskvalifikatsiya qilingan murabbiy yoki shifokorlar bilan taqiqlangan hamkorlik

Jazo diapazoni keng: oddiy ogohlantirishdan umrbod diskvalifikatsiyagacha.

“Whereabouts”: Serena nishonga olgan tizim

Eng katta bahs esa ayni damda “Whereabouts” atrofida. WADA qoidalariga ko‘ra, elita sportchilar har kuni 24 soatdan kamida bir soatini aniq ko‘rsatishi, o‘sha paytda qayerda bo‘lishini oldindan kiritishi shart. Shu soatda doping nazoratchisi istalgan payt kelib, kutilmagan test o‘tkazishi mumkin.

Uchta xato — tizim tilida “failure” — sportchi uchun avtomatik qoidabuzarlik. Uchta o‘tkazib yuborilgan test yoki noto‘g‘ri kiritilgan manzil 12 oy ichida to‘plansa, jazoga yo‘l ochiladi.

Tennisda bu jarayonni International Tennis Integrity Agency (ITIA) yuritadi. Ular sportchilardan har kuni “whereabouts” ma’lumotini talab qiladi. Aynan mana shu band Serena’ni g‘azablantirdi.

U 44 yoshda. Yetti karra Wimbledon chempioni. Ikki farzandning onasi. Va u ochiq aytdi: bu tizim hayotini chizg‘ilab tashlaganini yoqtirmaydi. U o‘zining kundalik hayotini, bolalarini olib ketish kabi oddiy rejalari ham “o‘sha bir soatlik deraza”ga bo‘ysunayotganidan norozi.

Serena bu qoidani “noprofessional” deb atadi, uni zarur deb tan olsa-da, shakli va qat’iyligini adolatsiz deb hisoblayotganini aytdi. Uningcha, sportchi test derazasidan tashqarida ham harakatlana olishi, bu esa avtomatik “missed test” sifatida yozilmasligi kerak.

ITIA javobi: “Qoidalar o‘zgarmagan”

Serena so‘zlari tennis olamida tezda aks-sado berdi. ITIA esa zudlik bilan pozitsiyasini bildirdi. Ularning ta’kidlashicha, qoidalar bir necha yildan beri o‘zgarmagan.

Agentlik tushuntirishicha, agar nazoratchi sportchini aynan belgilangan bir soat ichida topa olmasa, bu “strike” bo‘lishi mumkin. Uchta shunday holat — rasmiy ayblovga yo‘l. Lekin agar nazoratchi sportchini bu soat tashqarisida topa olmasa, bu “strike” hisoblanmaydi.

Yana bir keskin nuqta: antidoping qoidalariga ko‘ra, sportchi hatto hech qachon ijobiy test bermagan bo‘lsa ham, 12 oy ichida uchta “whereabouts failure” to‘plansa, jazoga tortilishi mumkin.

Bu esa sportchi uchun doimiy hushyorlik, doimiy rejalashtirish, doimiy qo‘rquv demak. Ayniqsa, Serena kabi oila va sportni bir vaqtning o‘zida olib borayotganlar uchun.

Wimbledon oldidan katta savol

Serena Williams kortga qaytmoqda. Wimbledon tribunalarida uni yana bir bor ko‘rish — tennis uchun bayram. Ammo uning so‘zlari bayram kayfiyatini biroz o‘zgartirdi: endi muhokama faqat forehand va serve haqida emas.

Bir tomonda — toza sport, adolat, dopingga qarshi murosasiz kurash. Ikkinchi tomonda — insoniy hayot, shaxsiy erkinlik, onalik, ruhiy bosim.

Serena yana bir bor eng qiyin to‘pni qabul qildi: tizimning o‘ziga qarshi o‘ynayapti. Endi savol shuki, Wimbledon haftalarida ko‘zlar ko‘proq qayerga qadaladi — uning servis chizig‘iga yoki antidoping qoidalariga?